๑. กัจจานิชาดก

แม่กัจจานี เจ้านุ่งห่มผ้าขาวสะอาด มีผมเปียกชุ่ม ยกหม้อขึ้นตั้งบนเตา ซาวข้าวสารและงาป่น ข้าวสุกคลุกงาจักมีไว้เพื่อเหตุอะไร (นางกัจจานีตอบว่า)

พราหมณ์ ข้าวสุกคลุกงาที่สุกดีแล้ว จักมีไว้เพื่อเป็นอาหารสำหรับตนเองหามิได้เลย ธรรมะได้ตายแล้ว วันนี้ ข้าพเจ้าจักทำบุญอุทิศให้ธรรมะกลางป่าช้า (ท้าวสักกะตรัสว่า)

แม่กัจจานี เจ้าจงใคร่ครวญแล้วจึงทำ ใครหนอบอกเจ้าว่า ธรรมะได้ตายแล้ว ท้าวสหัสสนัยน์ผู้มีอานุภาพล้นบอกไว้ว่า ธรรมะอันประเสริฐย่อมไม่ตายในกาลไหนๆ (นางกัจจานีกล่าวว่า)

พราหมณ์ ข้าพเจ้ามั่นใจในข้อนี้ว่า ธรรมะได้ตายแล้ว ข้าพเจ้าไม่มีความสงสัย เพราะเดี๋ยวนี้ คนชั่วกลับเป็นอยู่สบาย

เรายังมีชีวิตอยู่ ยังไม่ตาย เรามาที่นี้เพื่อประโยชน์แก่เจ้าโดยเฉพาะ ลูกสะใภ้คนใดทุบตีขับไล่เจ้าแล้วคลอดบุตร เราจะทำหล่อนพร้อมกับบุตรให้เป็นเถ้าธุลีทีเดียว (นางกัจจานีกล่าวว่า)

ข้าแต่เทวราช หากพระองค์ทรงพอพระทัยเสด็จมาที่นี้ เพื่อประโยชน์แก่หม่อมฉันโดยเฉพาะอย่างนี้ ขอหม่อมฉัน ลูกชาย ลูกสะใภ้ และหลาน จงอยู่ร่วมเรือนกันด้วยความบันเทิงใจเถิด (ท้าวสักกะตรัสว่า)

แม่กาติยานี หากเจ้าพอใจเช่นนั้น แม้จะถูกทุบตีขับไล่ก็อย่าละธรรม ขอให้เจ้า ลูกชาย ลูกสะใภ้ และหลาน จงอยู่ร่วมเรือนกันด้วยความบันเทิงใจเถิด

นางกาติยานีนั้นกับลูกสะใภ้ได้มีใจบันเทิงอยู่ร่วมกัน ลูกชายและหลานก็ได้ช่วยกันปฏิบัติบำรุง เพราะท้าวสักกะผู้เป็นจอมเทพได้ทรงอนุเคราะห์กัจจานิชาดกที่ ๑ จบ

โอทาตวตฺถา สุจิ อลฺลเกสา กจฺจานิ กึ กุมฺภิมธิสฺสยิตฺวา ปิฏฺฐา ติลา โธวสิ ตณฺฑุลานิ ติโลทโน เหหิติ กิสฺส เหตุ ฯ

ดูกรแม่กัจจานี เธอสระผม นุ่งห่มผ้าขาวสะอาด ยกถาดสำรับขึ้นสู่ เตากะโหลกหัวผี ยีแป้ง ล้างงา ซาวข้าวสารทำไม ข้าวสุกคลุกงา จักมีไว้เพราะเหตุอะไร?

น โข อยํ พฺราหฺมณ โภชนตฺถํ ติโลทโน เหหิติ สาธุปกฺโก ธมฺโม มโต ตสฺส ปหูนมชฺช อหํ กริสฺสามิ สุสานมชฺเฌ ฯ

ดูกรพราหมณ์ ข้าวสุกคลุกงาซึ่งทำให้สุกดีนี้ มีไว้เพื่อจะบริโภค ก็หาไม่ ธรรม คือ ความอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ และสุจริตธรรม ๓ ประการได้ สูญไปเสียแล้ว วันนี้ ดิฉันจักกระทำการบูชาแก่ธรรมนั้น ในท่ามกลาง ป่าช้า.

อนุวิจฺจ กจฺจานิ กโรหิ กิจฺจํ ธมฺโม มโต โก นุ ตเวตสํสิ สหสฺสเนตฺโต อตุลานุภาโว น มิยฺยตี ธมฺมวโร กทาจิ ฯ

ดูกรแม่กัจจานี เธอจงใคร่ครวญเสียก่อนแล้ว จึงทำการงาน ใครบอก แก่เธอว่า ธรรมสูญเสียแล้ว ธรรมอันประเสริฐเหมือนท้าวสหัสนัย เทวราชผู้มีอาณุภาพหาผู้เปรียบมิได้ ย่อมไม่ตายในกาลไหนๆ.

ทฬฺหปฺปมาณํ มม เอตฺถ พฺรหฺเม ธมฺโม มโต นตฺถิ มเมตฺถ กงฺขา เย เยวทานิ ปาปา ภวนฺติ เต เตวทานิ สุขิตา ภวนฺติ ฯ สุณิสา หิ มยฺหํ วชฺฌา อโหสิ สา มํ วธิตฺวาน วิชายิ ปุตฺตํ สาทานิ สพฺพสฺส กุลสฺส อิสฺสรา อหํ วสามิ อปวิฏฺฐา เอกิกา ฯ

ข้าแต่ท่านผู้ประเสริฐ ในข้อที่ว่าธรรมสูญนี้ ดิฉันมั่นใจเอาเอง ในข้อ ที่ว่า ธรรมไม่มี ดิฉันยังสงสัย เดี๋ยวนี้คนผู้ชั่วช้าย่อมมีความสุข เช่น ลูกสะใภ้ของดิฉันเป็นหมัน เขาทุบตีขับไล่ดิฉันแล้วคลอดลูก บัดนี้ เขา เป็นใหญ่ในตระกูลทั้งหมด ดิฉันถูกทอดทิ้ง ไม่มีที่พึ่ง อยู่แต่ลำพังผู้ เดียว.

ชีวามิ โวหํ น มโตหมสฺมิ ตเวว อตฺถาย อิธาคโตสฺมิ ยา ตํ วธิตฺวาน วิชายิ ปุตฺตํ สหาว ปุตฺเตน กโรมิ ภสฺมํ ฯ

เรายังเป็นอยู่ ยังไม่ตาย มา ณ ที่นี้เพื่อประโยชน์แก่เธอโดยตรง ลูก สะใภ้คนใดทุบตีขับไล่เธอออกแล้วคลอดลูก เราจะกระทำลูกสะใภ้คน นั้นพร้อมกับลูก ให้ละเอียดเป็นเถ้าธุลี.

เอวญฺจ เต รุจฺจติ เทวราช มเมว อตฺถาย อิธาคโตสิ อหญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา สมฺโมทมานา ฆรมาวเสม ฯ

ข้าแต่ท้าวเทวราช พระองค์ทรงยินดีเสด็จมาในที่นี้ เพื่อประโยชน์แก่ หม่อมฉันโดยตรงอย่างนี้ ขอให้หม่อมฉัน บุตร ลูกสะใภ้ และหลานจง ยินดีสมัครสมานอยู่เรือนร่วมกันเถิด.

เอวญฺจ เต รุจฺจติ กาติยานิ หตาปิ สนฺตา น ชหาสิ ธมฺมํ ตุวญฺจ ปุตฺโต สุณิสา จ นตฺตา สมฺโมทมานา ฆรมาวเสถ ฯ

ดูกรแม่กาติยานี เธอยินดีอย่างนั้นก็ตามใจเธอ ถึงจะถูกทุบตีขับไล่ก็ไม่ ละธรรม คือเมตตาในพวกเด็กๆ ขอให้เธอ บุตร ลูกสะใภ้ และ หลาน จงยินดีสมัครสมานอยู่เรือนร่วมกันเถิด.

สา กาติยานี สุณิสาย สทฺธึ สมฺโมทมานา ฆรมาวสิตฺถ ปุตฺโต จ นตฺตา จ อุปฏฺฐหึสุ ฯ เทวานมินฺเทน อธิคฺคหีตาติ ฯ กจฺจานิชาตกํ ปฐมํ ฯ ---------

นางกาติยานี ยินดีสมัครสมานกับลูกสะใภ้ อยู่เรือนร่วมกันแล้ว ลูก และหลานต่างช่วยกันบำรุง เพราะท้าวสักกเทวราชทรงอนุเคราะห์. จบ กัจจานิชาดกที่ ๑.