๕. คังคมาลชาดก

แผ่นดินร้อนเหมือนถ่านเพลิง ระอุด้วยทรายที่ร้อนราวกับเถ้าถ่าน ถึงอย่างนั้น เจ้าก็ยังพากเพียรร้องเพลงอยู่ แดดไม่แผดเผาเจ้าหรือ

เบื้องบนดวงอาทิตย์ก็ร้อน เบื้องล่างทรายก็ร้อน ถึงอย่างนั้น เจ้าก็ยังพากเพียรร้องเพลงอยู่ แดดไม่แผดเผาเจ้าหรือ (ชายคนนั้นกราบทูลว่า)

แดดหาแผดเผาข้าพระองค์ไม่ แต่แดดคือกามทั้งหลายย่อมแผดเผาข้าพระองค์ ขอเดชะพระมหาราชเจ้า เพราะว่าความต้องการมีหลายอย่าง ความต้องการเหล่านั้นย่อมแผดเผาข้าพระองค์ หาใช่แดดไม่ (พระเจ้าอัฑฒมาสกทรงเปล่งอุทานว่า)

นี่กาม เราได้เห็นรากเหง้าของเจ้าแล้ว เจ้าเกิดได้เพราะความดำริ เราจะไม่ดำริถึงเจ้าอีก เจ้าจะไม่มีอย่างนี้อีกต่อไป (พระเจ้าอัฑฒมาสกทรงแสดงธรรมแก่พสกนิกรว่า)

กามแม้เพียงเล็กน้อยก็ไม่เพียงพอ แม้มากก็ไม่อิ่ม โอหนอ กามทั้งหลายคนพาลเพ้อรำพันถึง กุลบุตรนักปฏิบัติพึงเว้นได้ขาด (พระเจ้าอุทัยทรงเปล่งอุทานว่า)

สัตว์ทั้งหลายละกรรมชั่วได้ด้วยตบะ แต่จะละภาวะแห่งช่างกัลบกและช่างหม้อด้วยตบะได้หรือ คังคมาละ วันนี้เจ้าใช้ตบะข่มขี่ ร้องเรียกพระเจ้าพรหมทัตโดยพระนาม จะสมควรแลหรือ (พระเจ้าพรหมทัตทรงห้ามพระราชชนนีว่า)

ขอเดชะเสด็จแม่ จงทอดพระเนตรผลในปัจจุบันเถิด นี้เป็นผลแห่งขันติและโสรัจจะ พวกหม่อมฉันพร้อมทั้งพระราชวงศ์และเสนาอำมาตย์ ไหว้ท่านผู้ที่ชนทั้งปวงไหว้แล้ว (พระเจ้าพรหมทัตทรงชี้แจงแก่พสกนิกรว่า)

ท่านทั้งหลายอย่าได้ว่าอะไรๆ ท่านคังคมาลมุนี ผู้ศึกษาอยู่ในข้อปฏิบัติของมุนี เพราะพระคุณเจ้ารูปนี้ได้ข้ามมหาสมุทรคือสังสารวัฏ ซึ่งผู้ที่ข้ามได้แล้วปราศจากความเศร้าโศกเที่ยวไปคังคมาลชาดกที่ ๕ จบ

องฺคารชาตา ปฐวี กุกฺกุลานุคตา มหี อถ คายสิ วตฺตานิ น ตํ ตปติ อาตโป ฯ อุทฺธํ ตปติ อาทิจฺโจ อโธ ตปติ วาลุกา อถ คายสิ วตฺตานิ น ตํ ตปติ อาตโป ฯ

แผ่นดินร้อนเหมือนถ่านไฟ ดาดาษไปด้วยทรายอันร้อนเหมือนเถ้ารึง เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้ายังทำเป็นทองไม่รู้ร้อน ขับเพลงอยู่ได้ แดดไม่เผาเจ้า ดอกหรือ? เบื้องบนก็ร้อน เบื้องล่างก็ร้อน เมื่อเป็นเช่นนี้ เจ้ายังทำ เป็นทองไม่รู้ร้อน ขับเพลงอยู่ได้ แดดไม่เผาเจ้าดอกหรือ?

น มํ ตปติ อาตโป อาตปฺปา ตปยนฺติ มํ อตฺถา หิ วิวิธา ราช เต ตปนฺติ น อาตโป ฯ

ข้าแต่พระราชา แดดหาเผาข้าพระองค์ไม่ แต่ว่าวัตถุกาม และกิเลสกาม ย่อมเผาข้าพระองค์ เพราะว่าความประสงค์หลายๆ อย่าง มีอยู่ ความ ประสงค์เหล่านั้นย่อมเผาข้าพระองค์ แดดหาได้เผาข้าพระองค์ไม่.

อทฺทสํ กาม เต มูลํ สงฺกปฺปา กาม ชายสิ น ตํ สงฺกปฺปยิสฺสามิ เอวํ กาม น เหหิสิ ฯ

ดูกรกาม เราได้เห็นมูลรากของเจ้าแล้ว เจ้าเกิดจากความดำริ เราจักไม่ ดำริถึงเจ้าอีกละ เจ้าจักไม่เกิดด้วยอาการอย่างนี้.

อปฺปาปิ กามา น อลํ พหูหิปิ น ตปฺปติ อโห พาลานลปนา ปฏิวชฺเชถ ชคฺคโต ฯ

กามแม้น้อยก็ไม่พอแก่มหาชน มหาชนย่อมไม่อิ่มด้วยกามแม้มาก น่า สลดใจที่พวกคนพาลพากันบ่นว่า รูป เสียง เหล่านี้จงมีแก่เรา กุลบุตร ผู้ประกอบความเพียร พึงเว้นให้ขาดเถิด.

อปฺปสฺส กมฺมสฺส ผลํ มเมทํ อุทโย อชฺฌคมา มหตฺตปตฺตํ สุลทฺธลาโภ วต มาณวสฺส โย ปพฺพชิ กามราคํ ปหาย ฯ

การที่พระเจ้าอุทัยได้ถึงความเป็นใหญ่เป็นโตนี้ เป็นผลแห่งกรรมมี ประมาณน้อยของเรา มาณพใดละกามราคะออกบวชแล้ว มาณพนั้นชื่อ ว่าได้ลาภดีแล้ว.

ตปสา ปชหนฺติ ปาปกมฺมํ ตปสา นฺหาปิตกุชฺฌการภาวํ ตปสา อภิภุยฺย คงฺคมาล นาเมนาลปสิชฺช พฺรหฺมทตฺตํ ฯ

สัตว์ทั้งหลายย่อมละกรรมชั่วด้วยตบะ แต่สัตว์เหล่านั้น จะละความเป็น คน เอาหม้อตักน้ำให้เขาอาบด้วยตบะได้หรือ แน่ะคังคมาละ การที่ท่าน ข่มขี่ด้วยตบะ แล้วร้องเรียกโอรสของเราโดยชื่อว่าพรหมทัตต์วันนี้นั้น ไม่เป็นการสมควรเลย.

สนฺทิฏฺฐิกเมว อมฺม ปสฺสถ ขนฺติโสรจฺจสฺส โย วิปาโก โส สพฺพชนสฺส วนฺทิโต อหุ ตํ วนฺทาม สราชิกา สมจฺจา ฯ

เสด็จแม่ เราทั้งหลายพร้อมทั้งพระราชา และอำมาตย์ พากันไหว้ พระปัจเจกพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้านั้น เป็นผู้อันชนทั้งปวงไหว้แล้ว เชิญเสด็จแม่ ทอดพระเนตรดูผลแห่งขันติและโสรัจจะในปัจจุบันเถิด.

มา กิญฺจิ อวจุตฺถ คงฺคมาลํ มุนินํ โมนปเถสุ สิกฺขมานํ เอโส หิ อตริ อณฺณวํ ยํ ตริตฺวา วิจรนฺติ วีตโสกาติ ฯ คงฺคมาลชาตกํ ปญฺจมํ ฯ ---------

ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอะไรๆ กะท่านคังคมาละผู้เป็นปัจเจกมุนี ศึกษา อยู่ในคลองมุนี ความจริง พระปัจเจกมุนีคังคมาละนี้ ข้ามห้วงน้ำที่ พระปัจเจกมุนีทั้งหลายข้ามแล้ว หมดความเศร้าโศกเที่ยวไป. จบ คังคมาลชาดกที่ ๕.