๔. ธรรมสัญญกเถราปทาน (๓๐๔)

|๓๐๖.๑๓| วิปสฺสิโน ภควโต มหาโพธิมโห อหุ รุกฺขฏฺฐสฺเสว สมฺพุทฺโธ โลกเชฏฺโฐ นราสโภ ฯ |๓๐๖.๑๔| ภควา ตมฺหิ สมเย ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต จตุสจฺจํ ปกาเสติ วาจาสภิมุทีรยํ ฯ |๓๐๖.๑๕| สงฺขิตฺเตน จ เทเสนฺโต วิตฺถาเรน จ เทสยิ วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ นิพฺพาเปสิ มหาชนํ ฯ |๓๐๖.๑๖| ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข ฯ |๓๐๖.๑๗| เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ธมฺมมสุณึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ธมฺมสฺสวนสฺสิทํ ผลํ ฯ |๓๐๖.๑๘| เตตฺตึสมฺหิ อิโต กปฺเป เอโก อาสิ มหีปติ สุตวา นาม นาเมน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๓๐๖.๑๙| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธมฺมสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ ธมฺมสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ได้มีการฉลองพระมหาโพธิแห่งพระผู้มีพระภาค พระนามว่าวิปัสสี พระ- สัมพุทธเจ้าเชษฐบุรุษของโลก ประเสริฐกว่านระ ปรากฏเหมือนว่าประ- ทับอยู่ ณ โคนไม้โพธิ สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ทรงประกาศ (อริย) สัจจะ ๔ ทรงเปล่งอาสภิวาจา พระสัมพุทธเจ้าผู้มี กิเลสดังหลังคาเปิด ทรงแสดงโดยย่อ และทรงแสดงโดยพิสดารแล้ว ทรงยังมหาชนให้ดับร้อน เราได้ฟังธรรมของพระองค์ เชษฐบุรุษของโลก ผู้คงที่ ถวายบังคมแทบพระบาทของพระศาสดาแล้ว บ่ายหน้ากลับไปทาง ทิศอุดร ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้ฟังธรรมใดในกาลนั้น ด้วยการ ฟังธรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการฟังธรรม ในกัลปที่ ๓๓ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิองค์หนึ่ง เป็นใหญ่ในแผ่นดิน มี นามชื่อว่าสุตวา มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระธรรมสัญญกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ ธรรมสัญญกเถราปทาน

ได้มีการฉลองต้นมหาโพธิ์แห่งพระผู้มีพระภาค พระนามว่าวิปัสสี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เจริญที่สุดในโลก ทรงองอาจกว่านรชน ปรากฏเหมือนว่าประทับอยู่ที่ต้นโพธิ์

พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทำลายกิเลสดุจหลังคาได้แล้ว ทรงแสดงโดยย่อ และทรงแสดงโดยพิสดาร ทรงช่วยมหาชนให้สงบเย็น

ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมของพระองค์ ผู้เจริญที่สุดในโลก ผู้คงที่ ถวายอภิวาทแทบพระบาทของพระศาสดาแล้ว บ่ายหน้าหลีกไปทางทิศเหนือ

ในกัปที่ ๙๑ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการฟังธรรม

ในกัปที่ ๓๓ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิองค์หนึ่งมีพระนามว่าสุตวา เป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีพลานุภาพมาก

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระธรรมสัญญกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้ธัมมสัญญกเถราปทานที่ ๔ จบ

พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๔ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า มหาโพธิมโห อหุ ความว่า ได้มีการบูชาต้นไม้ที่ได้นามว่าต้นโพธิ์ เพราะเป็นสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ผู้ทรงไว้ซึ่งจตุมรรคญาณ.

บทว่า รุกฺขฏฺฐสฺเสว สมฺพุทฺโธ พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเชษฐบุรุษของโลก ผู้องอาจกว่านรชน ย่อมปรากฏเหมือนว่าประทับอยู่ ณ โคนไม้โพธิ์ ของมหาชนผู้ประชุมกันแล้วในสมัยที่บูชาต้นโพธิ์นั้น.

บทว่า ภควา ตมฺหิ สมเย ความว่า ในสมัยนั้น คือในเวลาที่ทำการบูชาต้นโพธิ์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระภิกษุสงฆ์แวดล้อมข้างหน้า.

บทว่า วาจาสภิมุทีรยํ ความว่า เมื่อจะทรงเปล่งเสียงอันอ่อนสละสลวยหวานและสูงสุด จึงทรงประกาศ คือแสดงสัจจะ ๔ ไว้.

บทว่า สงฺขิตฺเตน จ เทเสนฺโต ความว่า เมื่อจะทรงแสดงคล้อยตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์และบุคคล จึงทรงแสดงไว้โดยย่อบ้าง โดยพิสดารบ้าง.

บทว่า วิวิฏฺฏจฺฉโท ความว่า พระสัมพุทธเจ้าผู้มีกิเลสดังหลังคาอันเปิดแล้ว เพราะหลังคาที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้คือ ราคะเป็นหลังคา, โทสะเป็นหลังคา, โมหะเป็นหลังคา, กิเลสทั้งหมดเป็นหลังคา ดังนี้ ถูกเปิดแล้ว ถูกเพิกแล้ว ถูกกำจัดแล้ว.

อธิบายว่า ทรงยังมหาชนนั้นให้ดับร้อนด้วยเทศนาพิเศษ คือระงับความเร่าร้อนลงได้.

บทว่า ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน ได้แก่ ได้ฟังพระธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงแสดงอยู่. จบอรรถกถาธัมมสัญญกเถราปทาน -----------------------------------------------------