๓. อุปลหัตถิยเถราปทาน (๑๐๓)

|๑๐๕.๑๓| ติวรายํ นิวาสีหํ อโหสึ มาลิโก ตทา อทฺทสํ วิรชํ พุทฺธํ สิทฺธตฺถํ โลกปูชิตํ ฯ |๑๐๕.๑๔| ปสนฺนจิตฺโต สุมโน ปุปฺผหตฺถํ อทาสหํ ยตฺถ ยตฺถุปปชฺชามิ ตสฺส กมฺมสฺส วาหสา ฯ |๑๐๕.๑๕| อนุโภมิ ผลํ อิฏฺฐํ ปุพฺเพ สุกตมตฺตโน ปริกฺขิตฺโต สุมลฺเลหิ สสญฺญาย อิทํ ผลํ ฯ |๑๐๕.๑๖| จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ปุปฺผมภิโรปยึ ทุคฺคตึ นาภิชานามิ พุทฺธปูชายิทํ ผลํ ฯ |๑๐๕.๑๗| จตุนวุเต อุปาทาย ฐเปตฺวา วตฺตมานกํ ปญฺจ ราชสตา ตตฺถ นชฺชุปมสนามกา ฯ |๑๐๕.๑๘| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อุปฺปลหตฺถิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ อุปฺปลหตฺถิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ในกาลนั้น เราเป็นช่างดอกไม้อาศัยอยู่ในนครติวรา ได้เห็นพระพุทธเจ้า ผู้ปราศจากธุลี พระนามว่าสิทธัตถะ อันชาวโลกบูชา มีจิตเลื่อมใส โสมนัส ได้ถวายดอกอุบลกำมือหนึ่ง เราอุบัติในภพใดๆ เพราะผลของ กรรมนั้น เราได้เสวยผลอันน่าปรารถนา ที่ตนทำไว้ดีแล้วในปางก่อน แวดล้อมด้วยพวกนักมวยชั้นเยี่ยม นี้เป็นผลแห่งสัญญาของตน ในกัลป ที่ ๙๔ แต่กัลปนี้ เราบูชาพระพุทธเจ้าด้วยดอกไม้ใด ด้วยกรรมนั้น เรา ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งพุทธบูชา ในกัลปใกล้เคียงที่ ๙๔ เว้นกัลป ปัจจุบัน ได้มีพระราชา ๕๐๐ พระองค์ มีพระนามเหมือนกันว่านัชชุปมะ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำ ให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระอุปลหัตถิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ อุปลหัตถิยเถราปทาน

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าเป็นช่างดอกไม้อาศัยอยู่ในติวรานคร ได้เห็นพระพุทธเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้ปราศจากธุลีคือกิเลส ที่ชาวโลกบูชาแล้ว

จึงมีจิตเลื่อมใส มีใจยินดี ได้ถวายดอกไม้(ดอกอุบล)กำหนึ่ง เพราะอำนาจแห่งกรรมนั้น ข้าพเจ้าอุบัติในภพใดๆ

ในภพนั้นๆ ข้าพเจ้าเสวยผลที่น่าปรารถนา ที่ตนทำไว้ดีแล้วในปางก่อน แวดล้อมด้วยดอกไม้อย่างดี นี้เป็นผลแห่งการถวายดอกไม้

ในกัปที่ ๙๔ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ใช้ดอกไม้บูชาไว้ จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระพุทธเจ้า

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระอุปปลหัตถิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้อุปปลหัตถิยเถราปทานที่ ๓ จบ

อปทานของท่านพระอุปปลหัตถิยเถระมีคำเริ่มต้นว่า ติวรายํ นิวาสีหํ ดังนี้.

พระเถระแม้นี้ได้บำเพ็ญกุศลไว้ในพระชินวรพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ สั่งสมบุญทั้งหลายอันเป็นอุปนิสัยแก่พระนิพพานไปในภพนั้นๆ.

ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ บังเกิดในตระกูลแห่งช่างดอกไม้ เจริญวัยแล้ว ขายดอกไม้เป็นอันมาก เลี้ยงชีพด้วยการงานแห่งช่างดอกไม้เป็นอยู่.

ภายหลังวันหนึ่ง ท่านถือเอาดอกไม้เที่ยวไป เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้ากำลังเสด็จเที่ยวไป เหมือนแก้วมณีที่มีค่ามาก บูชาด้วยดอกอุบลแดง ท่านจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว ด้วยบุญกรรมนั้นนั่นเอง เสวยบุญสมบัติในสุคติ.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ บังเกิดในเรือนมีตระกูล เจริญวัยแล้วเกิดศรัทธา บวชแล้วไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์.

ครั้นภายหลัง ท่านระลึกถึงบุพกรรมของตน เกิดโสมนัส เมื่อจะประกาศปุพพจริตาปทาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ติวรายํ นิวสาสีหํ ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ติวรา ความว่า นครที่สร้างโดยปิดการสัญจรไปมา รวม ๓ ครั้ง เราอยู่ในติวรานครนั้น คือมีการอยู่เป็นปกตินั้น หรืออยู่ในเรือนอันเป็นที่อยู่ของตน.

บทว่า อโหสึ มาลิโก ตทา ความว่า ในกาลนั้น คือในสมัยเป็นบำเพ็ญบุญสมภารเพื่อประโยชน์แก่พระนิพพาน กระทำการค้าขายเลี้ยงชีพ เหมือนช่างดอกไม้คือนายมาลาการ เก็บดอกไม้ฉะนั้น.

บทว่า ปุปฺผหตฺถมทาสหํ ความว่า เราเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิทธัตถะ ได้ถวายกำดอกอุบลบูชา.

คำที่เหลือในบททั้งปวงมีอรรถง่ายทั้งนั้นแล. จบอรรถกถาอุปปลหัตถิยเถราปทาน -----------------------------------------------------