๙. โพธิสิญจกเถราปทาน (๘๙)

|๙๑.๔๖| วิปสฺสิสฺส ภควโต มหาโพธิมโห อหุ ปพฺพชฺชูปคโต สนฺโต อุปคญฺฉิมหํ ตทา ฯ |๙๑.๔๗| กุสุมฺโภทกมาทาย โพธิยา โอกิรึ อหํ โมจยิสฺสติ โน มุตฺโต นิพฺพาเปสฺสติ นิพฺพุโต ฯ |๙๑.๔๘| เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ โพธึ อภิสิญฺจหํ ทุคฺคตึ นาภิชานามิ โพธิสิญฺจสฺสิทํ ผลํ ฯ |๙๑.๔๙| เตตฺตึเส วตฺตมานมฺหิ กปฺเป อาสุํ ชนาธิปา อุทกาเสจนา นาม อฏฺเฐเต จกฺกวตฺติโน ฯ |๙๑.๕๐| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา โพธิสิญฺจโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ โพธิสิญฺจกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

ได้มีการฉลองพระมหาโพธิแห่งพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี ในกาลนั้น เราบวชอยู่ได้ถือเอาดอกโกสุมเข้าไปบูชา แล้วเอาน้ำเข้าไปรดที่โพธิพฤกษ์ ด้วยกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคทรงพ้นแล้ว จักทรงยังสรรพสัตว์ให้พ้น ทรง ดับแล้ว จักทรงยังสรรพสัตว์ให้ดับหนอ ในกัลปที่ ๙๑ แต่กัลปนี้ เราได้ รดน้ำโพธิพฤกษ์ใด ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการ รดน้ำไม้โพธิ์ ในกัลปที่ ๓๓ อันกำลังเป็นไป ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้เป็น จอมชนรวม ๘ พระองค์ ทรงพระนามว่าอุทกาเสจนะ คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธ- ศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระโพธิสิญจกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ โพธิสิญจกเถราปทาน.

ได้มีการฉลองต้นมหาโพธิ์ แห่งพระผู้มีพระภาคพระนามว่าวิปัสสี ในครั้งนั้น ข้าพเจ้าบวชอยู่ จึงเข้าไปใกล้ๆ

ในกัปที่ ๙๑ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้รดน้ำต้นโพธิ์ไว้ จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการรดน้ำต้นโพธิ์

เมื่อกัปที่ ๓๓ กำลังเป็นไปอยู่ ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๘ ชาติ พระนามว่าอุทกเสจนะ ทรงเป็นใหญ่ในหมู่ชน

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระโพธิสิญจกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้โพธิสิญจกเถราปทานที่ ๙ จบ

อปทานของท่านพระโพธิสิญจกเถระมีคำเริ่มต้นว่า วิปสฺสิสฺส ภควโต ดังนี้.

พระเถระแม้นี้ได้บำเพ็ญกุศลสมภารในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ สั่งสมบุญทั้งหลายอันเป็นอุปนิสัยแก่พระนิพพานในอเนกชาติ ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี บังเกิดในเรือนมีตระกูลแห่งหนึ่ง บวชในพระศาสนา ยังพระศาสนาให้งามด้วยวัตรปฏิบัติ เห็นมหาชนพากันบูชาต้นโพธิ์ จึงให้คนถือเอาดอกไม้และของหอมเป็นอันมากบูชา.

ด้วยบุญกรรมนั้น ท่านบังเกิดในเทวโลก เสวยกามาพจรสมบัติ ๖ ชั้น.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ บังเกิดในเรือนมีสกุลแห่งหนึ่ง เจริญวัยแล้ว เกิดศรัทธา บวชแล้วไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์.

ท่านเป็นพระอรหันต์แล้ว ให้กาลล่วงไปด้วยสุขอันเกิดแก่ผลแห่งฌาน ระลึกถึงบุพกรรม เกิดโสมนัส เมื่อจะประกาศปุพพจริตาปทาน จึงกล่าวคำมีอาทิว่า วิปสฺสิสฺส ภควโต ดังนี้.

ในคำเหล่านั้นมีวินิจฉัยดังต่อไปนี้

ชื่อว่าวิปัสสี เพราะเห็นคุณวิเศษ คืออรรถอย่างยิ่ง ได้แก่พระนิพพาน.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าวิปัสสี เพราะเห็นชนผู้ควรและไม่ควรแก่การตรัสรู้โดยวิเศษ.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าวิปัสสี เพราะเห็นแจ้งชัด คือมีปกติเห็นสัจจะ ๔.

เชื่อมความว่า เราได้เป็นผู้บูชาต้นมหาโพธิ์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสีนั้น.

ในคาถานั้น ญาณในมรรคทั้ง ๔ ท่านเรียกว่า โพธิ ในบทว่า มหาโพธิ นี้.

แม้ในคาถานั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่ง ณ ต้นโพธิ์นั้น ตรัสรู้สัจจะ ๔ นั้น เพราะฉะนั้น แม้ต้นกรรณิการ์ ท่านก็เรียกว่าโพธิ์เหมือนกัน. โพธินั้นอันเทพ พรหม นระและอสูรบูชาแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงเรียกว่ามหาโพธิ์.

อีกอย่างหนึ่ง ที่ท่านเรียกว่าโพธิ์ เพราะเป็นที่ตรัสรู้ของพระพุทธเจ้าผู้ยิ่งใหญ่.

อธิบายว่า ได้มีการบูชาใหญ่แด่พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น.

คำที่เหลือในบททั้งปวงมีอรรถตื้นทั้งนั้นแล.

จบอรรถกถาโพธิสิญจกเถราปทาน -----------------------------------------------------