๖. สัปปิทายกเถราปทาน (๑๖๖)

|๑๖๘.๒๘| ผุสฺโส นามาสิ ภควา อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห คจฺฉเต วีถิยา วีโร นิพฺพาเปนฺโต มหาชนํ ฯ |๑๖๘.๒๙| อนุปุพฺเพน ภควา อาคญฺฉิ มม สนฺติกํ ตโตหํ ปตฺต ปคฺคยฺห สปฺปิเตลํ อทาสหํ ฯ |๑๖๘.๓๐| เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป ยํ สปฺปิมททึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ สปฺปิทานสฺสิทํ ผลํ ฯ |๑๖๘.๓๑| ฉปฺปญฺญาเส อิโต กปฺเป เอโก อาสึ สโมทโก สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๑๖๘.๓๒| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา สปฺปิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ สปฺปิทายตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าผุสสะ ผู้สมควรรับเครื่องบูชาผู้ประเสริฐ ทรง ยังมหาชนให้ดับ เสด็จดำเนินไปตามถนน พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง สำนักของเราโดยลำดับ ลำดับนั้น เรารับบาตรแล้ว ได้ถวายเนยใส และน้ำมัน ในกัลปที่ ๙๒ แต่กัลปนี้ เราได้ถวายเนยใสใดในกาลนั้น ด้วยการถวายเนยใสนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายเนย ใส ในกัลปที่ ๕๖ แต่กัลปนี้ เราได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์หนึ่ง พระนามว่าสโมทกะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณ วิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำ ให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระสัปปิทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ สัปปิทายกเถราปทาน.

พระผู้มีพระภาคพระนามว่าผุสสะ ผู้สมควรรับเครื่องบูชา ผู้แกล้วกล้า ทรงช่วยมหาชนให้สงบเย็น เสด็จดำเนินไปตามถนน

ในกัปที่ ๙๒ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ถวายเนยใสและน้ำมันไว้ในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายเนยใสและน้ำมัน

ในกัปที่ ๕๖ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิองค์หนึ่งพระนามว่าสโมทกะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระสัปปิทายกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้สัปปิทายกเถราปทานที่ ๖ จบ

อปทานของท่านพระสัปปิทายกเถระมีคำเริ่มต้นว่า ผุสฺโส นามาถ ภควา ดังนี้.

____________________________

บาลีว่า นามาสิ.

พระเถระแม้นี้ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ ได้สั่งสมแต่บุญอันเป็นอุปนิสัยพระนิพพานเป็นประจำเสมอไว้ตั้งหลายภพ.

ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าผุสสะ ท่านได้เกิดในเรือนอันมีสกุล. ในกาลนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระภิกษุสงฆ์แวดล้อมเสด็จไปตามหนทาง ถึงประตูเรือนของอุบาสกคนนั้นแล้ว.

ครั้นพออุบาสกนั้นเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ก็มีใจเลื่อมใส ถวายบังคมแล้วได้ถวายเนยใสและน้ำมันจนเต็มบาตร. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกระทำอนุโมทนาแล้วเสด็จหลีกไป ด้วยความโสมนัสนั้นนั่นแล เขาดำรงชีวิตอยู่จนตลอดอายุขัย จุติจากอัตภาพนั้นแล้ว.

ด้วยบุญอันนั้นจึงได้ไปเกิดในเทวโลก ได้เสวยทิพยสุขแล้ว และได้บังเกิดในหมู่มนุษย์ ทุกๆ ภพที่เขาเกิดแล้วก็ได้เสวยแต่ความสุขเพียบพร้อมไปด้วยอาหารมีรสอร่อยเช่นเนยใส น้ำมัน น้ำผึ้งและน้ำอ้อยเป็นต้น.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาได้เกิดในตระกูลแห่งหนึ่งในกรุงสาวัตถี เจริญวัยแล้ว มีศรัทธาถึงพร้อมด้วยปัญญา ฟังพระธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว มีใจเลื่อมใส บวชแล้วเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยข้อวัตรปฏิบัติ ไม่นานนักก็ได้เป็นพระอรหันต์.

เมื่อระลึกถึงบุพกรรมของตนได้ เกิดความโสมนัสใจ เมื่อจะประกาศถึงเรื่องราวที่ตนเคยได้ประพฤติมาแล้วในกาลก่อน จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า ผุสฺโส นามาถ ภควา ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ผุสฺโส ความว่า ผุสสะ เป็นพระนามที่พระมารดาและพระบิดาทรงตั้งให้ เพราะพระองค์ประสูติโดยประกอบไปด้วยผุสสนักขัตฤกษ์.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าผุสสะ เพราะพระองค์กระทบถูก เห็นชัดคือได้กระทำให้แจ่มแจ้งซึ่งพระนิพพาน.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าผุสสะ เพราะพระองค์กระทบถูก เห็นชัดคือได้ทราบแล้วซึ่งพระบารมีธรรม ๓๐ ทัศ โพธิปักขิยธรรม ๓๗ ประการอย่างบริบูรณ์และพระปริยัติธรรมคือพระไตรปิฎกทั้งสิ้น.

ชื่อว่าภควา เพราะพระองค์เพียบพร้อมไปด้วยส่วนแห่งบุญ เช่นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประกอบด้วยความเป็นผู้มีโชค เป็นต้น.

บทว่า อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห เพราะพระองค์สมควรเพื่อจะรับเครื่องบูชาและสักการะเหล่านั้น.

เชื่อมความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าผุสสะ ผู้แกล้วกล้า ทรงยังมหาชนให้ดับ เสด็จดำเนินไปในถนนในครั้งนั้นแล.

คำที่เหลือมีเนื้อความปรากฏชัดแล้วทีเดียว. จบอรรถกถาสัปปิทายกเถราปทาน -----------------------------------------------------