๖. ปภังกรเถราปทาน (๓๓๖)

|๓๓๘.๕๔| ปทุมุตฺตรภควโต โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน ปวเน เจติยํ อาสิ วาฬมิคสมากุเล ฯ |๓๓๘.๕๕| น โกจิ วิสหิ คนฺตุํ เจติยํ อภิวนฺทิตุํ ติณกฏฺฐลโตนทฺธํ ปลุคฺคํ อาสิ เจติยํ ฯ |๓๓๘.๕๖| วนกมฺมิโก ตทา อาสึ ปิตาเปตามเหนหํ อทฺทสํ ปวเน ถูปํ ลุคฺคํ ติณลตากุลํ ฯ |๓๓๘.๕๗| ทิสฺวานาหํ พุทฺธถูปํ ครุจิตฺตํ อุปฏฺฐหึ พุทฺธเสฏฺฐสฺส ถูโปยํ ปลุคฺโค อจฺฉติ วเน ฯ |๓๓๘.๕๘| นจฺฉนฺนํ นปฺปฏิรูปํ ชานนฺตสฺส คุณาคุณํ พุทฺธถูปํ อโสเธตฺวา อญฺญํ กมฺมํ ปโยชเย ฯ |๓๓๘.๕๙| ติณกฏฺฐญฺจ วลฺลิญฺจ โสธยิตฺวาน เจติเย วนฺทิตฺวา อฏฺฐ วารานิ ปฏิกุฏิโก อคจฺฉหํ ฯ |๓๓๘.๖๐| เตน กมฺเมน สุกเตน เจตนาปณิธีหิ จ ชหิตฺวา มานุสํ เทหํ ตาวตึสํ อคญฺฉหํ ฯ |๓๓๘.๖๑| ตตฺถ เม สุกตํ พฺยมฺหํ โสวณฺณํ สปฺปภสฺสรํ สฏฺฐิโยชนมุพฺพิทฺธํ ตึสโยชนวิตฺถตํ ฯ |๓๓๘.๖๒| ติสตานิ จ วารานิ เทวรชฺชมการยึ ปญฺจวีสติกฺขตฺตุญฺจ จกฺกวตฺติ อโหสหํ ฯ |๓๓๘.๖๓| ภวาภเว สํสรนฺโต มหาโภคํ ลภามหํ โภเค เม อูนตา นตฺถิ โสธนาย อิทํ ผลํ ฯ |๓๓๘.๖๔| สิวิยา หตฺถิขนฺเธน ปวเน คจฺฉโต มม ยํ ยํ ทิสาหํ คจฺฉามิ สรณํ สมฺปชฺชเต วนํ ฯ |๓๓๘.๖๕| ขาณุํ วา กณฺฏกํ วาปิ นาหํ ปสฺสามิ จกฺขุนา ปุญฺญกมฺเมน สํยุตฺโต สยเมวาปนียเร ฯ |๓๓๘.๖๖| กุฏฺฐํ คณฺโฑ กิลาโส จ อปมาโร วิตจฺฉิกา ททฺทุ กณฺฑุ จ เม นตฺถิ โสธนาย อิทํ ผลํ ฯ |๓๓๘.๖๗| อญฺญํปิ เม อจฺฉริยํ พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต นาภิชานามิ เม กาเย ชาตํ ปิฬกพินฺทุกํ ฯ |๓๓๘.๖๘| อญฺญํปิ เม อจฺฉริยํ พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต ทุเว ภเว สํสรามิ เทวตฺเต อถ มานุเส ฯ |๓๓๘.๖๙| อญฺญํปิ เม อจฺฉริยํ พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต สุวณฺณวณฺโณ สพฺพตฺถ สปฺปภาโส ภวามหํ ฯ |๓๓๘.๗๐| อญฺญํปิ เม อจฺฉริยํ พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต อมนาปํ วิวชฺเชติ มนาปํ อุปติฏฺฐติ ฯ |๓๓๘.๗๑| อญฺญํปิ เม อจฺฉริยํ พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต วิสุทฺธํ โหติ เม จิตฺตํ เอกคฺคํ สุสมาหิตํ ฯ |๓๓๘.๗๒| อญฺญํปิ เม อจฺฉริยํ พุทฺธถูปมฺหิ โสธิเต เอกาสเน นิสีทิตฺวา อรหตฺตํ อปาปุณึ ฯ |๓๓๘.๗๓| สตสหสฺเส อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ โสธนาย อิทํ ผลํ ฯ |๓๓๘.๗๔| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ปภงฺกโร เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ ปภงฺกรตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

พระเจดีย์ของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตระ เชษฐบุรุษของโลก ผู้ คงที่ มีอยู่ในป่าชัฏ อันเกลื่อนกล่นด้วยเนื้อร้าย ใครๆ ไม่อาจจะไป เพื่อกราบไหว้พระเจดีย์ พระเจดีย์อันหญ้า ต้นไม้ และเถาวัลย์ปกคลุม หัก พัง ในกาลนั้น เราเป็นคนทำการงานในป่า ด้วยการงานของบิดาและ ปู่ เราได้เห็นพระสถูปอันหักพัง หญ้าและเถาวัลย์ปกคลุม ในป่าใหญ่ ครั้นได้เห็นพระสถูปแห่งพระพุทธเจ้าแล้ว ตั้งจิตเคารพไว้ว่า พระสถูปนี้ แห่งพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐสุด หักพังอยู่ในป่า พระสถูปไม่มีอะไร บังแดดฝน ไม่สมควรแก่คนที่รู้คุณและมิใช่คุณ เราได้แผ้วถางพระสถูป แห่งพระพุทธเจ้าแล้ว จึงจะประกอบการงานอื่น ครั้นเราแผ้วถางหญ้าต้นไม้ และเถาวัลย์ที่พระเจดีย์ไหว้นบครบ ๘ ครั้งแล้ว กลับไปยังที่อยู่ของตน ด้วยกรรมที่เราทำดีแล้วนั้น และด้วยการตั้งเจตนามั่น เราละกายมนุษย์ แล้ว ได้ไปสู่ชั้นดาวดึงส์ วิมานทองอันบุญกรรมทำไว้ในชั้นดาวดึงส์นั้น สวยงามเลื่อมประภัสสร สูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์ เราได้เสวย รัชสมบัติในเทวโลก ๓๐๐ ครั้ง และได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๕ ครั้ง เมื่อเราท่องเที่ยวอยู่ในภพน้อยใหญ่ ย่อมได้โภคสมบัติมาก ความพร่อง ในโภคสมบัติไม่มีแก่เราเลย นี้เป็นผลแห่งการแผ้วทาง เมื่อเราไปในป่า ใหญ่ด้วยคานหามหรือด้วยคอช้าง เราไปสู่ทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ป่า ย่อมสำเร็จเป็นที่พึ่ง เราไม่เห็นตอหรือแม้หนามด้วยจักษุเลย เราประกอบ ด้วยบุญกรรม บุญกรรมย่อมนำปราศไปเอง โรคเรื้อน ฝี กลาก โรค ลมบ้าหมู คุดทะราด หิดเปื่อย และหิดด้าน ไม่มีแก่เรา นี้เป็นผลแห่ง การแผ้วถาง เพราะเราแผ้วถางที่พระสถูปพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่าง อื่นยังมีอีก เราไม่รู้สึกว่า ต่อมฝีมีหยาดน้ำเหลืองเกิดในกายของเราเลย เพราะเราแผ้วถางที่พระสถูปพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก เราได้ท่องเที่ยวอยู่ในภพ ๒ ภพ คือ ในความเป็นเทวดาหรือมนุษย์ เพราะเราแผ้วถางที่พระสถูปพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก เราเป็นผู้มีผิวพรรณดังทองคำ เป็นผู้มีรัศมีในที่ทั้งปวง เพราะเราแผ้วถาง ที่พระสถูปพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก สิ่งที่ไม่ชอบใจ ไม่มี สิ่งที่ชอบใจเข้ามาตั้งไว้ เพราะเราแผ้วถางที่พระสถูปพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก จิตของเราเป็นธรรมชาติบริสุทธิ์ มีอารมณ์ เดียวตั้งมั่นด้วยดี เพราะเราแผ้วถางที่พระสถูปพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์ อย่างอื่นยังมีอีก เรานั่งบนอาสนะเดียว ได้บรรลุอรหัต ในกัลปที่แสน แต่กัลปนี้ เราได้ทำกรรมใด ในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จัก ทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการแผ้วถาง คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเรา ได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระปภังกรเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ ปภังกรเถราปทาน.

พระเจดีย์ของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าปทุมุตตระ ผู้เจริญที่สุดในโลก ผู้คงที่ มีอยู่ในป่าใหญ่ซึ่งพลุกพล่านด้วยเนื้อร้าย

ใครๆ ไม่อาจจะไปกราบไหว้พระเจดีย์ได้ พระเจดีย์ถูกหญ้า ต้นไม้ และเถาวัลย์ปกคลุม จึงหักพังลง

ครั้งนั้น ข้าพเจ้าเป็นคนทำการงานในป่า พร้อมบิดาและปู่ จึงได้เห็นพระสถูปหักพัง รกไปด้วยหญ้าและเถาวัลย์ ในป่าใหญ่

ครั้นได้เห็นพระสถูปของพระพุทธเจ้าแล้ว ตั้งจิตเคารพไว้ว่า พระสถูปนี้ของพระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐที่สุด หักพังอยู่ในป่า

พระสถูปไม่มีอะไรบังแดดฝน ไม่(อยู่ในที่)เหมาะสมแก่คนที่รู้คุณและมิใช่คุณ เรายังไม่ได้ทำความสะอาดพระสถูปของพระพุทธเจ้า จะไม่ประกอบการงานอย่างอื่น

ข้าพเจ้าแผ้วถางหญ้า ต้นไม้ และเถาวัลย์ที่พระเจดีย์เสร็จแล้ว คุกเข่าไหว้ครบ ๘ ครั้งแล้วก็กลับไป

วิมานทองที่บุญกรรมสร้างไว้อย่างดีในภพดาวดึงส์นั้น สวยงาม สีเลื่อมประภัสสร สูง ๖๐ โยชน์ กว้าง ๓๐ โยชน์

ข้าพเจ้าได้ครองเทวสมบัติ ๓๐๐ ชาติ และได้เกิดเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๒๕ ชาติ

เมื่อข้าพเจ้าเวียนว่ายตายเกิดอยู่ในภพน้อยภพใหญ่ ย่อมได้โภคสมบัติมาก ข้าพเจ้าไม่มีความบกพร่องในโภคสมบัติ นี้เป็นผลแห่งการแผ้วถาง

เมื่อข้าพเจ้านั่งคานหามหรือขี่คอช้าง ไปในป่าใหญ่ ไปยังทิศใดๆ ในทิศนั้นๆ ป่าย่อมสำเร็จเป็นที่พึ่งได้

ข้าพเจ้าประกอบด้วยบุญกรรมไม่พบเห็นตอหรือหนามเลย บุญกรรมนำ(ตอหรือหนาม) ออกไปเอง

โรคเรื้อน ฝี กลาก โรคลมบ้าหมู คุดทะราด หิดเปื่อย และหิดด้าน ไม่มีแก่ข้าพเจ้า นี้เป็นผลแห่งการแผ้วถาง

เพราะข้าพเจ้าแผ้วถางพระสถูปของพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก ข้าพเจ้าไม่รู้สึกว่าจะมีต่อมฝี หยาดน้ำเหลือง เกิดที่กายของข้าพเจ้าเลย

เพราะข้าพเจ้าแผ้วถางพระสถูปของพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก ข้าพเจ้าเป็นผู้มีผิวพรรณดังทองคำ เป็นผู้มีรัศมีในที่ทั้งปวง

เพราะข้าพเจ้าแผ้วถางพระสถูปของพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก สิ่งที่ไม่น่าชอบใจย่อมไม่มี สิ่งที่น่าชอบใจย่อมผุดขึ้นรออยู่

เพราะข้าพเจ้าแผ้วถางพระสถูปของพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก จิตของข้าพเจ้าเป็นธรรมชาติบริสุทธิ์ มีอารมณ์เดียวตั้งมั่นด้วยดี

เพราะข้าพเจ้าแผ้วถางพระสถูปของพระพุทธเจ้า ความอัศจรรย์อย่างอื่นยังมีอีก ข้าพเจ้านั่งบนอาสนะเดียวก็ได้บรรลุอรหัตตผล

ในกัปที่ ๑๐๐,๐๐๐ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ทำกรรมไว้ในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการแผ้วถาง

วรรคที่ ๓๔, วรรคที่ ๓๕. วรรคที่ ๓๖, วรรคที่ ๓๗ และวรรคที่ ๓๘ มีเนื้อความง่ายทั้งนั้นแล. -----------------------------------------------------

อรรถกถาที่มีมาก่อนหน้านี้ :- อรรถกถา ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑ เถราปทาน ๓๓. อุมมาปุปผิยวรรค ๗. นิคคุณฑิปุปผิยเถราปทาน (๓๒๗)