๓. ขัณฑผุลลิยเถราปทาน (๑๙๓)

|๑๙๕.๑๒| ผุสฺสสฺส โข ภควโต ถูโป อาสิ มหาวเน กุญฺชเรหิ ตทา ภินฺโน สํรูโฬฺห ปาทโป ตหึ ฯ |๑๙๕.๑๓| วิสมญฺจ สมํ กตฺวา สุธาปิณฺฑํ อทาสหํ ติโลกครุโน ตสฺส คุเณหิ ปริโตสิโต ฯ |๑๙๕.๑๔| เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป ยํ กมฺมมกรึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ สุธาปิณฺฑสฺสิทํ ผลํ ฯ |๑๙๕.๑๕| สตฺตสตฺตติกปฺปมฺหิ ชิตเสนาสุํ โสฬส สตฺตรตนสมฺปนฺนา จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ |๑๙๕.๑๖| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ขณฺฑผุลฺลิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ ขณฺฑผุลฺลิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

พระสถูปของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าผุสสะ มีอยู่ที่ป่ามหาวัน ในกาล นั้น ต้นไม้งอกขึ้น ณ ที่นั้น ฝูงช้างพากันมาหักกิน เราได้ทำที่ขรุขระให้ ราบเรียบ แล้วได้ใส่ก้อนปูนขาว เรายินดีด้วยคุณของพระผู้มีพระภาคพระ องค์นั้น ผู้เป็นที่เคารพของโลก ๓ ในกัลปที่ ๙๒ แต่กัลปนี้ เราได้ทำ กรรมใด ในกาลนั้น ด้วยกรรมนั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการ ใส่ก้อนปูนขาว ในกัลปที่ ๗๗ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ พระ- องค์ ทรงพระนามว่าชิตเสนะ สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำ ให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระขัณฑผุลลิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ ขัณฑผุลลิยเถราปทาน

พระสถูปของพระผู้มีพระภาคพระนามว่าผุสสะ ได้มีอยู่ในป่ามหาวัน ในครั้งนั้น ต้นไม้ก็งอกขึ้น โขลงช้างพากันมาหักราน

ข้าพเจ้าทำที่ขรุขระให้ราบเรียบแล้วได้ใส่ก้อนปูนขาว ยินดีด้วยคุณของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้เป็นที่เคารพของโลกทั้ง ๓

ในกัปที่ ๙๒ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ทำกรรมไว้ในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการใส่ก้อนปูนขาว

ในกัปที่ ๗๗ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ ชาติ พระนามว่าชิตเสนะ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

พึงทราบอปทานของท่านพระเถระรูปที่ ๓ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า ขณฺฑํ ในบทว่า ขณฺฑผุลฺลิยตฺเถโร นี้ หมายถึงสถานที่ที่ขรุขระผุพังเพราะไม้ทั้งหลายเก่าชำรุด.

บทว่า ผุลฺลํ หมายถึง ที่ตรงที่แตกออก เช่นตามมุมที่ประดับประดาพื้นที่และฉัตรเป็นต้น ในที่ที่ไม้ทั้งหลายผุพังไป.

ขณฺฑ และ ผุลฺล รวมกันเป็น ขณฺฑผุลฺลานิ การซ่อมแซมไม้ที่ชำรุดผุพัง คือย้ำทำให้มั่นคงแข็งแรง รวมเรียกว่าปฏิสังขรณ์สิ่งที่ชำรุดผุพัง.

ก็ในเวลาที่พระเถระรูปนี้บำเพ็ญบุญสมภาร ทำการฉาบทาปูนขาวตรงที่ชำรุดผุพังที่พระเจดีย์ของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าผุสสะ ให้มั่นคงแข็งแรง ชื่อว่าปฏิสังขรณ์สิ่งชำรุดผุพัง. เพราะฉะนั้น พระเถระรูปนั้นจึงได้ปรากฏชื่อว่าขัณฑผุลลิยเถระ. จบอรรถกถาขัณฑผุลลิยเถราปทาน -----------------------------------------------------