๑. อธิฉัตติยเถราปทาน (๑๔๑)

|๑๔๓.๑| ปรินิพฺพุเต ภควติ อตฺถทสฺสีนรุตฺตเม ฉตฺตาติฉตฺตํ กาเรตฺวา ถูปมฺหิ อภิโรปยึ ฯ |๑๔๓.๒| กาเลน กาลํ อาคนฺตฺวา นมสฺสึ โลกนายกํ ปุปฺผจฺฉทนํ กตฺวาน ฉตฺตมฺหิ อภิโรปยึ ฯ |๑๔๓.๓| สตฺตรเส กปฺปสเต เทวรชฺชมการยึ มนุสฺสตฺตํ น คจฺฉามิ ถูปปูชายิทํ ผลํ ฯ |๑๔๓.๔| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อธิฉตฺติโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ อธิฉตฺติยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เมื่อพระผู้มีพระภาคพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้สูงสุดกว่านระ ปรินิพพานแล้ว เราให้ช่างทำฉัตรเป็นชั้นๆ บูชาไว้ที่พระสถูป ได้มานมัสการพระพุทธเจ้า ผู้เป็นนายกของโลก ตามกาลอันสมควร (และ) ได้ทำหลังคาดอกไม้บูชา (ยกขึ้น) ไว้ที่ฉัตร ใน ๑๗๐๐ กัลป เราได้เสวยเทวรัชสมบัติ ไม่ไปสู่ ความเป็นมนุษย์เลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูป คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านอธิฉัตติยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ อธิฉัตติยเถราปทาน.

เมื่อพระผู้มีพระภาคพระนามว่าอัตถทัสสี ผู้สูงสุดแห่งนรชน เสด็จดับขันธปรินิพพานแล้ว ข้าพเจ้าให้ช่างทำฉัตรเป็นชั้นๆ บูชาไว้ที่พระสถูป

ข้าพเจ้าได้มานมัสการพระพุทธเจ้า ทรงเป็นผู้นำสัตว์โลก ตามกาลอันสมควร ได้ทำหลังคาดอกไม้บูชาไว้เหนือฉัตร

ในกัปที่ ๑๑๗ (นับจากกัปนี้ไป) ข้าพเจ้าได้ครอบครองเทวสมบัติ ไม่ไปเกิดเป็นมนุษย์เลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาพระสถูป

____________________________

บาลีเป็น อธิฉัตติยเถราปทาน.

อปทานของท่านพระอติฉัตติยเถระมีคำเริ่มต้นว่า ปรินิพฺพุเต ภควติ ดังนี้.

พระเถระแม้นี้ก็ได้เคยบำเพ็ญกุศลมาแล้วในพระพุทธเจ้าพระองค์ก่อนๆ ทุกๆ ภพนั้น จะสั่งสมแต่บุญอันเป็นอุปนิสัยแห่งพระนิพพานเป็นประจำเสมอ.

ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงพระนามว่าอัตถทัสสี ท่านได้บังเกิดในเรือนอันมีสกุลแห่งหนึ่ง เพราะไม่ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าขณะยังทรงพระชนม์อยู่ ในกาลที่พระองค์ปรินิพพานแล้ว จึงคิดว่า โอ้ เราเสื่อมแล้วหนอ แล้วทำการตกลงใจว่า เราจักทำชาติคือความเกิดของเราให้มีผล แล้วให้ช่างทำฉัตรซ้อนกันเป็นชั้นๆ บูชาห้องบรรจุพระธาตุอันเป็นพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น.

ในกาลต่อมา ให้ช่างทำฉัตรดอกไม้ บูชาห้องพระธาตุนั้นนั่นแล. ด้วยบุญกรรมนั้นนั่นแล เขาจึงได้ท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลก ได้เสวยสมบัติในโลกทั้งสองจนครบถ้วนแล้ว.

ในพุทธุปบาทกาลนี้ เขาได้เกิดในตระกูลคฤหบดี บรรลุนิติภาวะแล้ว มีความเลื่อมใสในพระศาสดา บวชแล้วเล่าเรียนกรรมฐาน พยายามอยู่ไม่นานนัก ก็ได้บรรลุพระอรหัต.

ท่านระลึกถึงบุพกรรมของตนได้ เกิดความโสมนัส เมื่อจะประกาศถึงเรื่องราวที่ตนเคยได้ประพฤติมาแล้วในกาลก่อน จึงกล่าวคำเริ่มต้นว่า ปรินิพฺพุเต ภควติ ดังนี้.

บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า ฉตฺตาติฉตฺตํ ความว่า ชื่อว่าฉัตร เพราะย่อมปกปิด ป้องกันแดดเป็นต้นได้.

ฉัตรยิ่งกว่าฉัตร คือฉัตรที่ทำไว้บนฉัตร ชื่อว่า ฉตฺตาติฉตฺตํ.

อธิบายว่า ฉัตรที่ซ้อนกันเป็นชั้นๆ.

บทว่า ถูปมฺหิ อภิโรปยึ ความว่า ชื่อว่าถูโป เพราะเขาก่อขึ้น คือทำให้เป็นกอง.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าถูโป เพราะเขาก่อขึ้น คือตั้งขึ้นจนถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์โดยความมั่นคง.

อธิบายว่า ฉัตรที่เราทำไว้บนสถูปแล้ว เราก่อขึ้นบูชาโดยพิเศษ ด้วยวิธีการซ้อนกันเป็นชั้นๆ.

บทว่า ปุปฺผจฺฉทนํ กตฺวาน ความว่า เราทำเครื่องมุงด้วยดอกไม้หลายๆ ชนิดมีกลิ่นหอมอย่างดีที่แย้มบานแล้ว ให้เป็นเพดานเบื้องบนฉัตรแล้วบูชา.

คำที่เหลือในที่ทุกแห่งมีเนื้อความง่ายทั้งนั้นแล. จบอรรถกถาอติฉัตติยเถราปทาน -----------------------------------------------------