๔. ธรรมสัญญกเถราปทาน (๓๐๔)
พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับหลวง · ผู้ดำเนินการอ่านข้อเท็จจริงสาธารณะแล้วสรุปเอง
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
จตุตฺถํ ธมฺมสญฺญกตฺเถราปทานํ (๓๐๔)
๓๐๖|๓๐๖.๑๓| วิปสฺสิโน ภควโต มหาโพธิมโห อหุ รุกฺขฏฺฐสฺเสว สมฺพุทฺโธ โลกเชฏฺโฐ นราสโภ ฯ |๓๐๖.๑๔| ภควา ตมฺหิ สมเย ภิกฺขุสงฺฆปุรกฺขโต จตุสจฺจํ ปกาเสติ วาจาสภิมุทีรยํ ฯ |๓๐๖.๑๕| สงฺขิตฺเตน จ เทเสนฺโต วิตฺถาเรน จ เทสยิ วิวฏจฺฉโท สมฺพุทฺโธ นิพฺพาเปสิ มหาชนํ ฯ |๓๐๖.๑๖| ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน โลกเชฏฺฐสฺส ตาทิโน วนฺทิตฺวา สตฺถุโน ปาเท ปกฺกามิ อุตฺตรามุโข ฯ |๓๐๖.๑๗| เอกนวุเต อิโต กปฺเป ยํ ธมฺมมสุณึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ ธมฺมสฺสวนสฺสิทํ ผลํ ฯ |๓๐๖.๑๘| เตตฺตึสมฺหิ อิโต กปฺเป เอโก อาสิ มหีปติ สุตวา นาม นาเมน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๓๐๖.๑๙| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา ธมฺมสญฺญโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ ธมฺมสญฺญกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ
ฉบับมหาจุฬาฯ
ชั้นตัวบทพุทธพจน์หน่วยที่ตำแหน่งเดียวกันของเล่มนี้ · เลขข้อเป็นของฉบับนี้เอง · จับคู่ตามตำแหน่ง · เล่มนี้ทั้งสองฉบับแบ่งเรื่องเท่ากัน จึงเทียบตามลำดับได้ · ชื่อเรื่องไม่ตรงกัน จึงยังไม่ได้ยืนยันว่าเป็นเรื่องเดียวกัน
เปิดหน้าของฉบับนี้ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
๔. ธัมมสัญญกเถราปทาน ประวัติในอดีตชาติของพระธรรมสัญญกเถระ (พระธรรมสัญญกเถระ เมื่อจะประกาศประวัติในอดีตชาติของตน จึงกล่าวว่า)
ได้มีการฉลองต้นมหาโพธิ์แห่งพระผู้มีพระภาค พระนามว่าวิปัสสี พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เจริญที่สุดในโลก ทรงองอาจกว่านรชน ปรากฏเหมือนว่าประทับอยู่ที่ต้นโพธิ์
สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคมีหมู่ภิกษุแวดล้อม ทรงเปล่งอาสภิวาจา ประกาศสัจจะ ๔
{ที่มา : โปรแกรมพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เล่ม : ๓๒ หน้า : ๔๖๔}
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย อปทาน [๓๑. ปทุมเกสริยวรรค] ๕. ผลทายกเถราปทาน
พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ทำลายกิเลสดุจหลังคาได้แล้ว ทรงแสดงโดยย่อ และทรงแสดงโดยพิสดาร ทรงช่วยมหาชนให้สงบเย็น
ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมของพระองค์ ผู้เจริญที่สุดในโลก ผู้คงที่ ถวายอภิวาทแทบพระบาทของพระศาสดาแล้ว บ่ายหน้าหลีกไปทางทิศเหนือ
ในกัปที่ ๙๑ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ฟังธรรมในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการฟังธรรม
ในกัปที่ ๓๓ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิองค์หนึ่งมีพระนามว่าสุตวา เป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีพลานุภาพมาก
คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระธรรมสัญญกเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้ธัมมสัญญกเถราปทานที่ ๔ จบ
ข้อความหน้าปกของฉบับพิมพ์
๓๐๔. อรรถกถาธัมมสัญญกเถราปทาน
พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๔ ดังต่อไปนี้ :-
บทว่า มหาโพธิมโห อหุ ความว่า ได้มีการบูชาต้นไม้ที่ได้นามว่าต้นโพธิ์ เพราะเป็นสถานที่ประทับของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ผู้ทรงไว้ซึ่งจตุมรรคญาณ.
บทว่า รุกฺขฏฺฐสฺเสว สมฺพุทฺโธ พระสัมพุทธเจ้าผู้เป็นเชษฐบุรุษของโลก ผู้องอาจกว่านรชน ย่อมปรากฏเหมือนว่าประทับอยู่ ณ โคนไม้โพธิ์ ของมหาชนผู้ประชุมกันแล้วในสมัยที่บูชาต้นโพธิ์นั้น.
บทว่า ภควา ตมฺหิ สมเย ความว่า ในสมัยนั้น คือในเวลาที่ทำการบูชาต้นโพธิ์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระภิกษุสงฆ์แวดล้อมข้างหน้า.
บทว่า วาจาสภิมุทีรยํ ความว่า เมื่อจะทรงเปล่งเสียงอันอ่อนสละสลวยหวานและสูงสุด จึงทรงประกาศ คือแสดงสัจจะ ๔ ไว้.
บทว่า สงฺขิตฺเตน จ เทเสนฺโต ความว่า เมื่อจะทรงแสดงคล้อยตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์และบุคคล จึงทรงแสดงไว้โดยย่อบ้าง โดยพิสดารบ้าง.
บทว่า วิวิฏฺฏจฺฉโท ความว่า พระสัมพุทธเจ้าผู้มีกิเลสดังหลังคาอันเปิดแล้ว เพราะหลังคาที่ท่านกล่าวไว้อย่างนี้คือ ราคะเป็นหลังคา, โทสะเป็นหลังคา, โมหะเป็นหลังคา, กิเลสทั้งหมดเป็นหลังคา ดังนี้ ถูกเปิดแล้ว ถูกเพิกแล้ว ถูกกำจัดแล้ว.
อธิบายว่า ทรงยังมหาชนนั้นให้ดับร้อนด้วยเทศนาพิเศษ คือระงับความเร่าร้อนลงได้.
บทว่า ตสฺสาหํ ธมฺมํ สุตฺวาน ได้แก่ ได้ฟังพระธรรมของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้ทรงแสดงอยู่. จบอรรถกถาธัมมสัญญกเถราปทาน -----------------------------------------------------