๓. อัฑฒจันทิยเถราปทาน (๒๖๓)

|๒๖๕.๑๐| ติสฺสสฺส โข ภควโต โพธิยา ปาทปุตฺตเม อฑฺฒจนฺทํ มยา ทินฺนํ ธรณีรุหปาทเป ฯ |๒๖๕.๑๑| เทฺวนวุเต อิโต กปฺเป ยํ จนฺทมภิโรปยึ ทุคฺคตึ นาภิชานามิ โพธิปูชายิทํ ผลํ ฯ |๒๖๕.๑๒| ปญฺจวีเส อิโต กปฺเป เทวโล นาม ขตฺติโย สตฺตรตนสมฺปนฺโน จกฺกวตฺติ มหพฺพโล ฯ |๒๖๕.๑๓| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา อฑฺฒจนฺทิโย เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ อฑฺฒจนฺทิยตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราได้ถวายอัฑฒจันท์ไว้ที่ไม้โพธิพฤกษ์อันอุดม แห่งพระผู้มีพระภาค พระนามว่าติสสะ ในกัลปที่ ๙๒ แต่กัลปนี้ เราได้บูชาไม้โพธิพฤกษ์ด้วย อัฑฒจันท์ใด ด้วยการบูชานั้น เราไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชา โพธิพฤกษ์ ในกัลปที่ ๒๕ แต่กัลปนี้ ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์ พระนามว่าเทวละ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ มีพลมาก คุณวิเศษ เหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้ง ชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระอัฑฒจันทิยเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ อัฑฒจันทิยเถราปทาน.

ในกัปที่ ๙๒ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้บูชาด้วยอัฒจันทร์ไว้ จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการบูชาต้นโพธิ์

ในกัปที่ ๒๕ นับจากกัปนี้ไป ได้เป็นกษัตริย์ผู้จักรพรรดิพระนามว่าเทวละ สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ มีพลานุภาพมาก

คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ ข้าพเจ้าได้ทำให้แจ้งแล้ว คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ข้าพเจ้าก็ได้ทำสำเร็จแล้ว ดังนี้แล ได้ทราบว่า ท่านพระอัฑฒจันทิยเถระได้ภาษิตคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้อัฑฒจันทิยเถราปทานที่ ๓ จบ

พึงทราบเรื่องราวในอปทานที่ ๓ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า โพธิยา ปาทปุตฺตเม ได้แก่ ไม้โพธิพฤกษ์อันอุดม.

บทว่า อฑฺฒจนฺทํ มยา ทินฺนํ ความว่า เราได้เอาดอกไม้เป็นจำนวนมากมายบูชา ด้วยวิธีการทำเป็นอัฑฒจันทร์ที่ไม้โพธิพฤกษ์นั้น.

บทว่า ธรณีรุหปาทเป ความว่า ที่ชื่อว่าธรณี เพราะรองรับไว้ซึ่งต้นไม้ ภูเขาและรัตนะเป็นต้นมากมาย. ธรณี คือ ปฐพี. ชื่อว่าธรณีรุหะ เพราะงอกขึ้นตั้งมั่นบนแผ่นดิน,

ชื่อว่าปาทปะ เพราะดูดน้ำทางราก คือโคนต้นแล้วจึงแผ่ส่งไปตามลำต้นและค่าคบเป็นต้น,

ธรณีรุหะศัพท์ กับปาทปะศัพท์รวมกันเป็นธรณีรุหปาทปะ.

อธิบายว่า เราได้เอาดอกไม้บูชาแล้วที่ต้นโพธิพฤกษ์นั้นแล.

จบอรรถกถาอัฒฑจันทิยเถราปทาน จบอรรถกถาเตลมักขิยเถราปทาน -----------------------------------------------------