๑. หัตถิทายกเถราปทาน (๒๑๑)

|๒๑๓.๑| สิทฺธตฺถสฺส ภควโต ทิปทินฺทสฺส ตาทิโน นาคเสฏฺโฐ มยา ทินฺโน อีสาทนฺโต อุรูฬฺหโว ฯ |๒๑๓.๒| อุตฺตมตฺถํ อนุโภมิ สนฺติปทมนุตฺตรํ นาคทานํ มยา ทินฺนํ สพฺพโลกหิเตสิโน ฯ |๒๑๓.๓| จตุนวุเต อิโต กปฺเป ยํ นาคมททึ ตทา ทุคฺคตึ นาภิชานามิ นาคทานสฺสิทํ ผลํ ฯ |๒๑๓.๔| อฏฺฐสตฺตติกปฺปมฺหิ โสฬสาสึสุ ขตฺติยา สมนฺตปาสาทิกา นาม จกฺกวตฺตี มหพฺพลา ฯ |๒๑๓.๕| ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส วิโมกฺขาปิจ อฏฺฐิเม ฉฬภิญฺญา สจฺฉิกตา กตํ พุทฺธสฺส สาสนนฺติ ฯ อิตฺถํ สุทํ อายสฺมา หตฺถิทายโก เถโร อิมา คาถาโย อภาสิตฺถาติ ฯ หตฺถิทายกตฺเถรสฺส อปทานํ สมตฺตํ ฯ

เราได้ถวายช้างตัวประเสริฐ มีงาอันงอนงาม เจริญด้วยกำลังเร็วและ กล้าแข็ง แด่พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้เป็นจอมสัตว์ ผู้คงที่ เราได้เสวยสันติบทอันเป็นประโยชน์สูงสุดอันยอดเยี่ยม (เพราะ) เราได้ ถวายช้างแด่พระผู้มีพระภาค ผู้แสวงหาประโยชน์ให้แก่โลกทั้งปวง ในกัลป ที่ ๔๙ แต่กัลปนี้ เราได้ถวายช้างใด ในกาลนั้น ด้วยการถวายช้างนั้น เรา ไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายช้าง ในกัลปที่ ๗๘ แต่กัลปนี้ ได้มี พระเจ้าจักรพรรดิจอมกษัตริย์ ๑๖ พระองค์ ทรงพระนามว่าสมันตปาสาทิกะ มีพลมาก คุณวิเศษเหล่านี้ คือ ปฏิสัมภิทา ๔ วิโมกข์ ๘ และอภิญญา ๖ เราทำให้แจ้งชัดแล้ว พระพุทธศาสนาเราได้ทำเสร็จแล้ว ดังนี้. ทราบว่า ท่านพระหัตถิทายกเถระได้กล่าวคาถาเหล่านี้ ด้วยประการฉะนี้แล. จบ หัตถิทายกเถราปทาน.

ข้าพเจ้าได้ถวายช้างเชือกซึ่งประเสริฐ มีงางอนงาม ควรเป็นราชพาหนะแด่พระผู้มีพระภาคพระนามว่าสิทธัตถะ ผู้เป็นจอมแห่งเทวดาและมนุษย์ ผู้คงที่

ข้าพเจ้าบรรลุสันติบทอันเป็นประโยชน์สูงสุดซึ่งยอดเยี่ยม เพราะข้าพเจ้าได้ถวายช้างแด่พระผู้มีพระภาค ผู้แสวงหาประโยชน์เกื้อกูลแก่สัตว์โลกทั้งปวง

ในกัปที่ ๙๔ นับจากกัปนี้ไป ข้าพเจ้าได้ถวายช้างไว้ในครั้งนั้น จึงไม่รู้จักทุคติเลย นี้เป็นผลแห่งการถวายช้าง

ในกัปที่ ๗๘ (นับจากกัปนี้ไป) ได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ๑๖ ชาติ พระนามว่าสมันตปาสาทิกะ มีพลานุภาพมาก

เบื้องหน้าต่อแต่นี้ไป ทุกๆ เรื่องทั้งหมด ข้าพเจ้าจักทำการพรรณนาเฉพาะบทที่ยากเท่านั้น ส่วนในวรรคที่ ๒๑, ๒๒ และ ๒๓ ชื่อของพระเถระทั้งหมดได้แล้วด้วยบุญที่ตนเองได้กระทำไว้ จะต่างกันก็แต่เพียงบุญที่กระทำไว้เท่านั้น, ชื่อและพระนครที่ประทับอยู่ของพระพุทธเจ้าทุกๆ พระองค์ผู้ทรงให้พยากรณ์เหล่านั้น แม้ทั้งหมดก็ง่ายทั้งนั้นแล เพราะมีเนื้อความตามที่ได้กล่าวไว้แล้วในหนหลังแล.

ส่วนเนื้อความแห่งคาถาอปทาน บัณฑิตก็พอจะรู้ได้โดยง่ายทีเดียวด้วยการประกอบเทียบกับเนื้อความแล. -----------------------------------------------------

อรรถกถาที่มีมาก่อนหน้านี้ :- อรรถกถา ขุททกนิกาย อปทาน ภาค ๑ เถราปทาน ๒๐. ตมาลปุปผิยวรรค ๖. กิสลยปูชกเถราปทาน (๑๙๖)