ติรัจฉานกถา

อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ ติรจฺฉานคเตสุ เทวาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ อามนฺตา ฯ เทวโลโก ติรจฺฉานโยนีติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ ตตฺถ กีฏา ปฏงฺคา มกสา มกฺขิกา อหี วิจฺฉิกา สตปที คณฺฑุปาทาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สกวาที สัตว์ดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทวดา หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. เทวดามีอยู่ในหมู่ดิรัจฉาน หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สัตว์ดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทวดา หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. เทวโลกเป็นกำเนิดแห่งสัตว์ดิรัจฉาน หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. สัตว์ดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทวดา หรือ? ป. ถูกแล้ว @ อํ. ติกฺก. ข้อ ๔๗๕ หน้า ๑๗๙, ม. อุ. ข้อ ๕๑๓ หน้า ๓๔๑ ส. แมลง ตั๊กแตน ยุง แมลงวัน งู แมงป่อง ตะเข็บ ไส้เดือน มีอยู่ในหมู่เทวดา หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

นตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อตฺถิ ตตฺถ เอราวโณ นาม หตฺถินาโค สหสฺสสฺสยุตฺตํ ทิพฺพํ ยานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อตฺถิ ตตฺถ เอราวโณ นาม หตฺถินาโค สหสฺสสฺสยุตฺตํ ทิพฺพํ ยานํ เตน วต เร วตฺตพฺเพ อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ

ป. สัตว์ดิรัจฉานไม่มีในหมู่เทวดา หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. ช้างตัวประเสริฐ ชื่อ เอราวัณ ยานทิพย์อันเทียมด้วยม้าพันหนึ่ง มีอยู่ในหมู่เทวดา มิใช่หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. หากว่า ช้างตัวประเสริฐ ชื่อเอราวัณ ยานทิพย์อันเทียมด้วยม้าพันหนึ่งมีอยู่ในหมู่เทวดานั้น ด้วยเหตุนั้นนะ ท่านจึงต้องกล่าวว่า สัตว์ดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทวดา

อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ อามนฺตา ฯ อตฺถิ ตตฺถ หตฺถิพนฺธา อสฺสพนฺธา ยาวสิกา การณิกา ภตฺตการกาติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เตน หิ นตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ ฯ ติรจฺฉานกถา ฯ -----------

ส. สัตว์ดิรัจฉานมีอยู่ในหมู่เทวดา หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. พวกผูกช้าง พวกผูกม้า พวกตะพุ่นหญ้า พวกหัวหน้างาน พวกทำอาหารสัตว์ มีอยู่ในหมู่เทวดา หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ถ้าอย่างนั้น สัตว์ดิรัจฉานก็ไม่มีอยู่ในหมู่เทวดา น่ะสิติรัจฉานกถา จบ -----------------------------------------------------

ปร. สัตว์ดิรัจฉานไม่มีในหมู่เทวดาใช่ไหม สก. ใช่ ปร. ช้างประเสริฐชื่อว่าเอราวัณ ยานทิพย์เทียมด้วยม้าพันตัวมีอยู่ในหมู่เทวดานั้นมิใช่หรือ สก. ใช่ ปร. หากช้างประเสริฐชื่อว่าเอราวัณ ยานทิพย์เทียมด้วยม้าพันตัวมีอยู่ในหมู่เทวดานั้น ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “สัตว์ดิรัจฉานมีอยู่ในเทวโลก”

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องสัตว์ดิรัจฉาน.

ในเทพทั้งหลายเท่านั้น เทพบุตรทั้งหลายชื่อว่าเอราวัณเป็นต้น ย่อมแปลงเพศเป็นช้าง เป็นม้า สัตว์ดิรัจฉานทั้งหลายย่อมไม่มีในที่นั้น ก็ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอันธกะทั้งหลายว่า สัตว์ดิรัจฉานทั้งหลายมีอยู่ในหมู่เทพ เพราะเห็นเทพบุตรทั้งหลายผู้นิรมิตเพศเป็นเพศสัตว์ดิรัจฉาน ดังนี้.

คำถามของสกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

ลำดับนั้น สกวาทีจึงกล่าวคำว่า เทวดามีอยู่ในหมู่สัตว์ดิรัจฉานหรือ เป็นต้น เพื่อท้วงด้วยคำว่า ถ้าว่าสัตว์ดิรัจฉานทั้งหลายพึงมีในเทวกำเนิดได้ไซร้ เทพทั้งหลายก็พึงมีในกำเนิดของสัตว์ดิรัจฉานได้ ดังนี้.

คำว่า แมลง เป็นต้น สกวาทีกล่าวแล้วเพื่อแสดงถึงสัตว์ทั้งหลายที่ปรวาทีไม่ปรารถนาเหล่าใดเหล่านั้น.

ในปัญหาว่า ช้างตัวประเสริฐชื่อว่าเอราวัณ สกวาทีกล่าวตอบรับรอง เพราะความที่ช้างชื่อว่าเอราวัณนั้นมีอยู่แต่หาใช่สัตว์ดิรัจฉานไม่.

คำว่า พวกผูกช้าง เป็นต้น สกวาทีกล่าวเพื่อท้วงด้วยคำว่า ถ้าว่า ช้างเป็นต้นพึงมีในที่นั้นไซร้ แม้พวกผูกช้างเป็นต้นก็พึงมีในที่นั้น ดังนี้

ในคำเหล่านั้น คำว่า พวกตะพุ่นหญ้า ได้แก่ ผู้ให้หญ้าที่สัตว์กิน.

คำว่า พวกหัวหน้างาน ได้แก่ นายหัตถาจารย์เป็นต้น.

อธิบายว่า นายหัตถาจารย์เหล่านั้นพึงทำวิธีการฝึกโดยวิธีต่างๆ.

คำว่า พวกทำอาหารให้สัตว์ ได้แก่ ผู้หุงต้มอาหารให้สัตว์ทั้งหลายมีช้างเป็นต้น.

คำว่า ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ความว่า ปรวาทีเมื่อไม่ปรารถนาเช่นนั้น จึงตอบปฏิเสธ ดังนี้แล.

อรรถกถาติรัจฉานกถา จบ. -----------------------------------------------------