อัญโญ อนุสโยติกถา

อญฺโญ กามราคานุสโย อญฺญํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺโญ กามราโค อญฺญํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เสฺวว กามราโค ตํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว กามราคานุสโย ตํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

สกวาที กามราคานุสัยอย่างหนึ่ง กามราคปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. กามราคะอย่างหนึ่ง กามราคปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ @ อนาสวะ แปลว่า ไม่เป็นอารมณ์ของอาสวะ แม้คำต่อๆ ไปก็แปลอย่างเดียวกัน เช่น อสัญโญชนียะ แปลว่า ไม่เป็น@อารมณ์ของสังโยชน์ ดูนิเทศในธรรมสังคณีปกรณ์ @ สาสวะ แปลว่า เป็นอารมณ์ของอาสวะ แม้คำต่อๆ ไปก็แปลอย่างเดียวกัน ดูนิเทศในธรรมสังคณีปกรณ์ ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. กามราคะอันนั้น กามราคปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. กามราคานุสัยอันนั้น กามราคปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อญฺโญ ปฏิฆานุสโย อญฺญํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺญํ ปฏิฆํ อญฺญํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ ตญฺเญว ปฏิฆํ ตํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว ปฏิฆานุสโย ตํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ปฏิฆานุสัยอย่างหนึ่ง ปฏิฆปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ปฏิฆะอย่างหนึ่ง ปฏิฆปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ปฏิฆะอันนั้น ปฏิฆปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ปฏิฆานุสัยอันนั้น ปฏิฆปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อญฺโญ มานานุสโย อญฺญํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺโญ มาโน อญฺญํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เสฺวว มาโน ตํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว มานานุสโย ตํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. มานานุสัยอย่างหนึ่ง มานปริยุฏฐาน ก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มานะอย่างหนึ่ง มานปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. มานะอันนั้น มานปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. มานานุสัยอันนั้น มานปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อญฺโญ ทิฏฺฐานุสโย อญฺญํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺญา ทิฏฺฐิ อญฺญํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สาว ทิฏฺฐิ ตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว ทิฏฺฐานุสโย ตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ทิฏฐานุสัยอย่างหนึ่ง ทิฏฐิปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทิฏฐิอย่างหนึ่ง ทิฏฐิปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ทิฏฐิอันนั้น ทิฏฐิปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ทิฏฐานุสัยอันนั้น ทิฏฐิปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อญฺโญ วิจิกิจฺฉานุสโย อญฺญํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺญา วิจิกิจฺฉา อญฺญํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สาว วิจิกิจฺฉา ตํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว วิจิกิจฺฉานุสโย ตํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. วิจิกิจฉานุสัยอย่างหนึ่ง วิจิกิจฉาปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. วิจิกิจฉาอย่างหนึ่ง วิจิกิจฉาปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. วิจิกิจฉาอันนั้น วิจิกิจฉาปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. วิจิกิจฉานุสัยอันนั้น วิจิกิจฉาปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อญฺโญ ภวราคานุสโย อญฺญํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺโญ ภวราโค อญฺญํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เสฺวว ภวราโค ตํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว ภวราคานุสโย ตํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ภวราคานุสัยอย่างหนึ่ง ภวราคปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ภวราคะอย่างหนึ่ง ภวราคปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ภวราคะอันนั้น ภวราคปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ภวราคานุสัยอันนั้น ภวราคปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อญฺโญ อวิชฺชานุสโย อญฺญํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อญฺญา อวิชฺชา อญฺญํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ สาว อวิชฺชา ตํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ เสฺวว อวิชฺชานุสโย ตํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. อวิชชานุสัยอย่างหนึ่ง อวิชชาปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. อวิชชาอย่างหนึ่ง อวิชชาปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. อวิชชานุสัยอันนั้น อวิชชาปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. อวิชชานุสัยนั้น อวิชชาปริยุฏฐานก็อันนั้นแหละ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

น วตฺตพฺพํ อญฺโญ อนุสโย อญฺญํ ปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน สานุสโยติ วตฺตพฺโพติ ฯ อามนฺตา ฯ ปริยุฏฺฐิโตติ วตฺตพฺโพติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เตนหิ อญฺโญ อนุสโย อญฺญํ ปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน สราโคติ วตฺตพฺโพติ ฯ อามนฺตา ฯ ปริยุฏฺฐิโตติ วตฺตพฺโพติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ เตน หิ อญฺโญ ราโค อญฺญํ ปริยุฏฺฐานนฺติ ฯ อญฺโญ อนุสโยติกถา ฯ -------------

ป. ไม่พึงกล่าวว่า อนุสัยอย่างหนึ่ง ปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. ปุถุชน ครั้นเมื่อจิตที่เป็นกุศลหรืออัพยากฤต เป็นไปอยู่พึงกล่าวว่า ผู้มีอนุสัย หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. พึงกล่าวว่า ผู้มีจิตอันปริยุฏฐานกลุ้มรุม หรือ? ส. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ป. ถ้าอย่างนั้น อนุสัยก็อย่างหนึ่ง ปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่งน่ะสิ ส. ปุถุชน ครั้นเมื่อจิตที่เป็นกุศลหรืออัพยากฤต เป็นไปอยู่พึงกล่าวว่าผู้มีราคะ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. พึงกล่าวว่า มีจิตอันปริยุฏฐานกลุ้มรุม หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ ส. ถ้าอย่างนั้น ราคะก็อย่างหนึ่ง ปริยุฏฐานก็อย่างหนึ่ง น่ะสิอัญโญ อนุสโยติกถา จบ -----------------------------------------------------

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องอนุสัยเป็นอย่างหนึ่ง คืออย่างอื่นจากปริยุฏฐาน.

ในเรื่องนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธินิกายอันธกะทั้งหลายว่า ปุถุชน ครั้นเมื่อจิตเป็นกุศล หรืออัพยากตะกำลังเป็นไป พึงกล่าวได้ว่า เขามีอนุสัย แต่ไม่พึงกล่าวว่าเป็นผู้มีปริยุฏฐานเพราะฉะนั้น อนุสัยก็เป็นอย่างหนึ่ง ปริยุฏฐานก็เป็นอย่างหนึ่ง ดังนี้ คำถามของสกวาทีว่า กามราคานุสัยอย่างหนึ่ง เป็นต้น โดยหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

คำที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในเรื่องอนุสัยกถา ในหนหลังนั้นนั่นแหละ.

อนึ่ง คำว่า ผู้มีอนุสัย เป็นต้น ท่านย่อมแสดงซึ่งความที่คำอันบุคคลพึงกล่าวว่า ปุถุชนชื่อว่าเป็นผู้มีอนุสัยเพราะความที่ผู้นั้นยังมิได้ละอนุสัยในขณะนั้นและย่อมแสดงซึ่งความที่คำอันบุคคลพึงกล่าวว่า บุคคลเป็นผู้มีปริยุฏฐานเพราะกิเลสอนุสัยนั้นยังมิได้เกิดขึ้น มิใช่แสดงถึงความที่อนุสัยกิเลสเป็นคนละอย่างกับปริยุฏฐานกิเลสเพราะฉะนั้น คำที่ยกมาอ้างนั้น จึงมิใช่ข้อพิสูจน์ว่าอนุสัยเป็นคนละอย่างกับปริยุฏฐาน ดังนี้แล.

อรรถกถาอัญโญอนุสโยติกถา จบ. -----------------------------------------------------