อนาคตารัมมณกถา

อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อนาคตารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อนาคตารมฺมณํ โน วต เร วตฺตพฺเพ อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ มิจฺฉา หญฺจิ วา ปน อนารมฺมณํ โน วต เร วตฺตพฺเพ อนาคตารมฺมณนฺติ อนารมฺมณํ อนาคตารมฺมณนฺติ มิจฺฉา ฯ

สกวาที จิตที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. มีอนาคตเป็นอารมณ์ มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า มีอนาคตเป็นอารมณ์ ก็ต้องไม่กล่าวว่า จิตที่มีอนาคตเป็นอารมณ์เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ และดังนั้น การกล่าวว่า จิตที่มีอนาคตเป็นอารมณ์เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ จึงผิด ก็หรือหากว่า จิตเป็นธรรมไม่มีอารมณ์ ก็ต้องไม่กล่าวว่า จิตมีอนาคตเป็นอารมณ์ และดังนั้น การกล่าวว่า จิตที่เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ เป็นธรรมมีอนาคตเป็นอารมณ์ จึงผิด

อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธีติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ โน วต เร วตฺตพฺเพ อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ

ส. จิตที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอนาคตมี มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอนาคต มีอยู่ ก็ต้องไม่กล่าวว่าจิตที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์

ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภปัจจุบันมีอยู่ และจิตที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ เป็นธรรมมีอารมณ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอดีต มีอยู่ และจิตมีอดีตเป็นอารมณ์เป็นธรรมมีอารมณ์ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภปัจจุบัน มีอยู่ และจิตที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ เป็นธรรมมีอารมณ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอนาคต มีอยู่ และจิตที่มีอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมมีอารมณ์ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอดีต มีอยู่ แต่จิตที่มีอดีตเป็นอารมณ์เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภปัจจุบัน มีอยู่ แต่จิตที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวชฺชนา ฯเปฯ ปณิธิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ น เหวํ วตฺตพฺเพ ฯเปฯ

ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภอนาคต มีอยู่ แต่จิตที่มีอนาคตเป็นเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ความนึก ฯลฯ ความตั้งใจ ปรารภปัจจุบัน มีอยู่ แต่จิตที่มีปัจจุบันเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ หรือ? ป. ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น ฯลฯ

น วตฺตพฺพํ อตีตานาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อตีตานาคตํ นตฺถีติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อตีตานาคตํ นตฺถิ เตน วต เร วตฺตพฺเพ อตีตานาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ ฯเปฯ อนาคตารมฺมณกถา ---------

ป. ไม่พึงกล่าวว่า จิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. อดีตและอนาคตไม่มีอยู่ มิใช่หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. หากว่า อดีตและอนาคตไม่มีอยู่ ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า จิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นธรรมไม่มีอารมณ์ ฯลฯ อนาคตารัมมณกถา จบ -----------------------------------------------------

ปร. ท่านไม่ยอมรับว่า “จิตที่มีอดีตธรรมและอนาคตธรรมเป็นอารมณ์เป็นสภาวธรรมที่รับรู้อารมณ์ไม่ได้” ใช่ไหม สก. ใช่ ปร. อารมณ์ที่เป็นอดีตและอนาคตไม่มีมิใช่หรือ สก. ใช่ ปร. หากอารมณ์ที่เป็นอดีตธรรมและอนาคตธรรมไม่มี ดังนั้น ท่านจึงควรยอมรับว่า “จิตที่มีอดีตธรรมและอนาคตธรรมเป็นอารมณ์ เป็นสภาวธรรมที่รับรู้อารมณ์ไม่ได้” ฯลฯ อนาคตารัมมณกถา จบ

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องจิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์.

ในเรื่องนั้น อดีตและอนาคต ชื่อว่าไม่มีอยู่ เหตุใด เพราะเหตุนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นผิดดุจลัทธิของนิกายอุตตราปถกะทั้งหลายว่า ตทารัมมณจิตนั้นไม่พึงมีอารมณ์เพราะความที่อารมณ์ไม่มี ด้วยเหตุนั้น จึงว่า จิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์นั้นว่า เป็นจิตที่ไม่มีอารมณ์ ดังนี้ คำถามของสกวาทีว่า จิตที่มีอดีตและอนาคตเป็นอารมณ์ เป็นต้น โดยหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

คำที่เหลือในที่นี้พึงถือเอาตามพระบาลีนั่นแหละ.

อรรถกถาอตีตานาคตารัมมณกถา จบ. -----------------------------------------------------