มนุสสโลกกถา

น วตฺตพฺพํ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ อตฺถิ พุทฺธวุตฺถานิ เจติยานิ อาราม วิหาร คามนิคมนครานิ รฏฺฐานิ ชนปทานีติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ อตฺถิ พุทฺธวุตฺถานิ เจติยานิ อารามวิหารคามนิคมนครานิ รฏฺฐานิ ชนปทานิ เตน วต เร วตฺตพฺเพ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ

สกวาที ไม่พึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ดำรงอยู่แล้วในมนุษยโลกหรือ? ปรวาที ถูกแล้ว ส. อาราม วิหาร คาม นิคม นคร รัฐ ชนบท ที่พระพุทธเจ้าเคยประทับอยู่ อันเป็นเจดีย์ มีอยู่ มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า อาราม วิหาร คาม นิคม นคร รัฐ ชนบท ที่พระพุทธเจ้าเคยประทับอยู่ อันเป็นเจดีย์มีอยู่ ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่าพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้า เคยดำรงอยู่ในมนุษยโลก

น วตฺตพฺพํ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ ภควา ลุมฺพินิยา ชาโต โพธิยา มูเล อภิสมฺพุทฺโธ พาราณสิยํ ภควตา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ ปาวาเล เจติเย อายุสงฺขาโร โอสฺสฏฺโฐ กุสินารายํ ภควา ปรินิพฺพุโตติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ ภควา ลุมฺพินิยา ชาโต ฯเปฯ กุสินารายํ ภควา ปรินิพฺพุโต เตน วต เร วตฺตพฺเพ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ

ส. ไม่พึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเคยดำรงอยู่ในมนุษยโลก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. พระผู้มีพระภาค ประสูติที่ป่าลุมพินี ตรัสรู้ที่ควงไม้โพธิ ประกาศธรรม-จักรที่เมืองพาราณสี ปลงอายุสังขารที่ปาวาลเจดีย์ ปรินิพพานที่เมืองกุสินารา มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. หากว่า พระผู้มีพระภาคประสูติที่ป่าลุมพินี ฯลฯ ปรินิพพานที่เมืองกุสินารา ด้วยเหตุนั้นนะท่านจึงต้องกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าได้ดำรงอยู่แล้วในมนุษยโลก

น วตฺตพฺพํ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ วุตฺตํ ภควตา เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ อุกฺกฏฺฐายํ วิหรามิ สุภควเน สาลราชมูเลติ เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ อุรุเวลายํ วิหรามิ อชปาลนิโคฺรเธ ปฐมาภิสมฺพุทฺโธติ เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ ราชคเห วิหรามิ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปติ เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ สาวตฺถิยํ วิหรามิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ เอกมิทาหํ ภิกฺขเว สมยํ เวสาลิยํ วิหรามิ มหาวเน กุฏาคารสาลายนฺติ อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ ฯ อามนฺตา ฯ เตน หิ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ

ส. ไม่พึงกล่าวว่า พระผู้มีพระภาคได้ดำรงอยู่แล้วในมนุษยโลก หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่งเราพักอยู่ณ ควงไม้สาละใหญ่ ในสุภควัน ใกล้เมืองอุกกัฏฐะ ดูกรภิกษุ ทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราแรกได้ตรัสรู้ พักอยู่ที่ต้นไม้อชปาลนิโครธ ตำบลอุรุเวลา ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราพักอยู่ ณ เวฬุวัน กลันทกนิวาปสถาน ใกล้นครราชคฤห์ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราพักอยู่ ณ เชตวันอารามของอนาถปิณฑิกเศรษฐี ใกล้นครสาวัตถีดูกรภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราพักอยู่ ณ กูฏาคารศาลาป่ามหาวันใกล้นครเวสาลี ดังนี้ เป็นสูตรมีอยู่จริง มิใช่หรือ? ป. ถูกแล้ว ส. ถ้าอย่างนั้น พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าก็ได้ดำรงอยู่แล้วในมนุษยโลก น่ะสิ?

พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ อามนฺตา ฯ นนุ ภควา โลเก ชาโต โลเก สํวฑฺโฒ โลกํ อภิภุยฺย วิหรติ อนุปลิตฺโต โลเกนาติ ฯ อามนฺตา ฯ หญฺจิ ภควา โลเก ชาโต โลเก สํวฑฺโฒ โลกํ อภิภุยฺย วิหรติ อนุปลิตฺโต โลเกน โน วต เร วตฺตพฺเพ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ ฯ มนุสฺสโลกกถา ฯ ------------

ป. พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าได้ดำรงอยู่แล้วในมนุษยโลก หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. พระผู้มีพระภาคทรงกำเนิดในโลก ทรงเจริญในโลก แต่ทรงเป็นผู้อันโลกไม่แปดเปื้อนครอบงำโลกเสด็จอยู่ มิใช่หรือ? ส. ถูกแล้ว ป. หากว่าพระผู้มีพระภาค ทรงกำเนิดในโลก ทรงเจริญในโลก แต่ทรงเป็นผู้อันโลกไม่แปดเปื้อนครอบงำโลกเสด็จอยู่ ก็ต้องไม่กล่าวว่า พระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าได้ดำรงอยู่แล้ว ในมนุษยโลก มนุสสโลกกถา จบ -----------------------------------------------------

บัดนี้ ชื่อว่าเรื่องมนุสสโลก.

ในเรื่องนั้น ชนเหล่าใดมีความเห็นดุจลัทธินิกายเวตุลลกะทั้งหลายนั่นแหละว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติในสวรรค์ชั้นดุสิต และอยู่ในดุสิตเทวโลกนั้นนั่นแหละย่อมไม่เสด็จมาสู่มนุสสโลก แต่ทรงแสดงรูปนิมิตไว้ในมนุสสโลกนี้เพราะไม่พิจารณาถือเอาพระสูตรที่กล่าวไว้ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบังเกิดในโลก ทรงเจริญในโลก แต่ทรงเป็นผู้อันโลกไม่แปดเปื้อน ทรงครอบงำโลกเสด็จอยู่.

คำถามของสกวาทีหมายถึงชนเหล่านั้น คำตอบรับรองเป็นของปรวาที.

ลำดับนั้น สกวาทีเพื่อจะให้ปรวาทีนั้นรับรู้ด้วยโอกาสที่ถามและทั้งด้วยการพิสูจน์ด้วย จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อาราม วิหาร...มีอยู่มิใช่หรือ.

คำว่า "ทรงบังเกิดในโลก" ปรวาทีกล่าวหมายเอาสวรรค์ชั้นดุสิต. แต่คำนี้พระศาสดาทรงตรัสหมายเอามนุสสโลกนี้เท่านั้น.

คำว่า ทรงครอบงำโลก ปรวาทีกล่าวเพราะความเห็นว่า ทรงครอบงำแล้วซึ่งมนุสสโลก แต่ในคำนี้พระศาสดาทรงครอบงำโลก คืออารมณ์.

คำว่า เป็นผู้อันโลกไม่แปดเปื้อน ปรวาทีกล่าวหมายเอาความไม่แปดเปื้อนด้วยมนุสสโลก. อันที่จริง พระศาสดาไม่ทรงแปดเปื้อนกิเลสทั้งหลายในโลกธรรมทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระสูตรนี้จึงมิใช่ข้ออ้างว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอุบัติขึ้นในดุสิตเทวโลกนั้น ดังนี้แล.

อรรถกถามนุสสโลกกถา จบ. -----------------------------------------------------