ภยสูตร

๕๖ ภยนฺติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ ทุกฺขนฺติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ โรโคติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ คณฺโฑติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ สลฺลนฺติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ สงฺโคติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ ปงฺโกติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ คพฺโภติ ภิกฺขเว กามานเมตํ อธิวจนํ ฯ {๑๔๖.๑} กสฺมา จ ภิกฺขเว ภยนฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ ยสฺมา จ กามราครตฺตายํ ภิกฺขเว ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ สมฺปรายิกาปิ ภยา น ปริมุจฺจติ ตสฺมา ภยนฺติ กามานเมตํ อธิวจนํ กสฺมา จ ภิกฺขเว ทุกฺขนฺติ ฯเปฯ โรโคติ คณฺโฑติ สลฺลนฺติ สงฺโคติ ปงฺโกติ ฯ {๑๔๖.๒} กสฺมา จ ภิกฺขเว คพฺโภติ กามานเมตํ อธิวจนํ ยสฺมา จ กามราครตฺตายํ ภิกฺขเว ฉนฺทราควินิพทฺโธ ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ คพฺภา น ปริมุจฺจติ สมฺปรายิกาปิ คพฺภา น ปริมุจฺจติ ตสฺมา คพฺโภติ กามานเมตํ อธิวจนนฺติ ฯ ภยํ ทุกฺขญฺจ โรโค จ คณฺโฑ สลฺลญฺจ สงฺโค จ ปงฺโก คพฺโภ จ อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ ยตฺถ สตฺโต ปุถุชฺชโน โอติณฺโณ สาตรูเปน ปุน คพฺภาย คจฺฉติ ยโต จ ภิกฺขุ อาตาปี สมฺปชญฺญํ น ริญฺจติ โส อิมํ ปลิปถํ ทุคฺคํ อติกฺกมฺม ตถาวิโธ ปชํ ชาติชรูเปตํ ผนฺทมานํ อเวกฺขตีติ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย คำว่า ภัย เป็นชื่อของกาม คำว่า ทุกข์ เป็นชื่อของกาม คำว่า โรค เป็นชื่อของกาม คำว่า หัวฝี เป็นชื่อของกามคำว่า ลูกศร เป็นชื่อของกาม คำว่า ความข้อง เป็นชื่อของกาม คำว่าเปือกตม เป็นชื่อของกาม คำว่า การอยู่ในครรภ์ เป็นชื่อของกาม ฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไร คำว่า ภัย จึงเป็นชื่อของกามเพราะบุคคลผู้นี้ยินดีในกามราคะ พัวพันในฉันทราคะ ย่อมไม่พ้นไปจากภัยทั้งในปัจจุบัน ทั้งในภายหน้า ฉะนั้น คำว่า ภัย จึงเป็นชื่อของกาม ฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไรคำว่า ทุกข์ ฯลฯ โรค ฯลฯ หัวฝีฯลฯ ลูกศร ฯลฯ ความข้อง ฯลฯ เปือกตม จึงเป็นชื่อของกาม ฯ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะเหตุไรคำว่า การอยู่ในครรภ์ จึงเป็นชื่อของกาม เพราะบุคคลนี้ยินดีในกามราคะ พัวพันในฉันทราคะ ย่อมไม่หลุดพ้นไปจากการอยู่ในครรภ์ทั้งในปัจจุบัน ทั้งในภายหน้า ฉะนั้น คำว่า การอยู่ในครรภ์ จึงเป็นชื่อของกาม ฯ ภัย ทุกข์ โรค หัวฝี ลูกศร ความข้อง เปือกตม และ การอยู่ในครรภ์ นี้เรียกว่ากามที่ปุถุชนข้องอยู่แล้ว อันกาม สุขครอบงำแล้ว ย่อมไปเพื่อเกิดในครรภ์อีก ก็เพราะ ภิกษุมีความเพียร ยินดีด้วยสัมปชัญญะ ภิกษุเห็นปานนี้นั้น ก้าวล่วงทางหมุนเวียนที่ข้ามได้ยากนี้ได้แล้ว ย่อมพิจารณา เห็นหมู่สัตว์ผู้เข้าถึงชาติและชรา ดิ้นรนอยู่ ฯ จบสูตรที่ ๖

ภยสูตรที่ ๖ มีวินิจฉัยดังต่อไปนี้.

บทว่า คพฺโภ ได้แก่ การอยู่ในครรภ์.

บทว่า ทิฏฺฐธมฺมิกาปิ ได้แก่ ย่อมไม่หลุดพ้นจากครรภ์มนุษย์แม้อีก เช่นการอยู่ในครรภ์ซึ่งเห็นกันในปัจจุบัน.

บทว่า สมฺปรายิกาปิ ได้แก่ จากครรภ์ที่เหลือ เว้นครรภ์ของพวกมนุษย์.

บทว่า อุภยํ เอเต กามา ปวุจฺจนฺติ ความว่า ท่านกล่าวกามเหล่านี้ เป็นคู่กันอย่างนี้ คือ ภัยกับทุกข์ ๑ ภัยกับโรค ๑ ภัยกับหัวฝี ๑ ภัยกับลูกศร ๑ ภัยกับความข้อง ๑ ภัยกับเปือกตม ๑ ภัยกับการอยู่ในครรภ์ ๑.

บทว่า สาตรูเปน ได้แก่ กามสุข.

บทว่า ปลิปถํ ได้แก่ ก้าวล่วงทางหมุนเวียนคือวัฏฏะ.

ในฐานะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสวิปัสสนา ทรงถือเอาว่า ภิกษุนั้นบรรลุพระอรหัต.

จริงอยู่ ทรงพิจารณาหมู่สัตว์เห็นปานนี้ผู้เข้าถึงชาติและชรา ดิ้นรนอยู่ในภพทั้ง ๓ แล.

ตรัสวัฏฏะไว้ในพระสูตร ตรัสวิวัฏฏะไว้ในคาถาทั้งหลายแล.

จบอรรถกถาภยสูตรที่ ๖ -----------------------------------------------------