อัปปเมยยสูตร

๑๑๖ ตโยเม ภิกฺขเว ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ กตเม ตโย สุปฺปเมยฺโย ทุปฺปเมยฺโย อปฺปเมยฺโย ฯ กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล สุปฺปเมยฺโย อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล อุทฺธโต โหติ อุนฺนโฬ จปโล มุขโร วิกิณฺณวาโจ มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากตินฺทฺริโย อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปุคฺคโล สุปฺปเมยฺโย ฯ กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล ทุปฺปเมยฺโย อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ ปุคฺคโล อนุทฺธโต โหติ อนุนฺนโฬ อจปโล อมุขโร อวิกิณฺณวาโจ อุปฏฺฐิตสฺสติ สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปุคฺคโล ทุปฺปเมยฺโย ฯ กตโม จ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อปฺปเมยฺโย อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อรหํ โหติ ขีณาสโว อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว ปุคฺคโล อปฺปเมยฺโย ฯ อิเม โข ภิกฺขเว ตโย ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมินฺติ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้มีปรากฏอยู่ในโลก ๓ จำพวกเป็นไฉน คือ สุปปเมยยบุคคล ๑ ทุปปเมยยบุคคล ๑ อัปปเมยย-*บุคคล ๑ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็สุปปเมยยบุคคลเป็นไฉน คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ฟุ้งซ่าน ถือตัว โลเล ปากกล้า พูดพร่ำเพรื่อ หลงลืมสติไม่มีสัมปชัญญะ มีจิตไม่ตั้งมั่น มีจิตไม่แน่นอน ไม่สำรวมอินทรีย์ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สุปปเมยยบุคคล ผู้พึงประมาณได้โดยง่าย ดูกรภิกษุทั้งหลายก็ทุปปเมยยบุคคลเป็นไฉน คือบุคคลบางคนบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่านไม่ถือตัว ไม่โลเล ปากไม่กล้า ไม่พูดพร่ำเพรื่อ ดำรงสติมั่น มีสัมปชัญญะมีจิตตั้งมั่น มีจิตแน่วแน่ สำรวมอินทรีย์ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุปปเมยย-*บุคคลผู้พึงประมาณได้โดยยาก ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็อัปปเมยยบุคคลเป็นไฉนคือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นพระอรหันตขีณาสพ นี้เรียกว่า อัปปเมยยบุคคลผู้พึงประมาณไม่ได้ ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๓ จำพวกนี้แล มีปรากฏอยู่ในโลก ฯ

พึงทราบวินิจฉัยในอัปปเมยยสูตรที่ ๓ ดังต่อไปนี้ :-

บุคคล ชื่อว่า สุปฺปเมยฺโย เพราะประมาณได้โดยง่าย.

ชื่อว่า ทุปฺปเมยฺโย เพราะประมาณได้โดยยาก.

ชื่อว่า อปฺปเมยฺโย เพราะไม่อาจประมาณได้.

บทว่า อนฺนโฬ ได้แก่ บุคคลผู้เป็นเหมือนไม้อ้อที่พุ่งขึ้น. อธิบายว่า ยกมานะที่ว่างเปล่าขึ้นตั้งไว้.

บทว่า จปโล ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยความหลุกหลิกมีการตกแต่งบาตรเป็นต้น.

บทว่า มุขโร ได้แก่ คนปากจัด.

บทว่า วิกิณฺณวาโจ ได้แก่ คนผู้ไม่สำรวมถ้อยคำ.

บทว่า อสมาหิโต ได้แก่ ผู้ไม่มีจิตเป็นสมาธิ.

บทว่า วิพฺภนฺตจิตฺโต ได้แก่ ผู้มีจิตเปลี่ยว เปรียบเหมือนแม่โคและเนื้อป่าตัวตื่นเตลิด.

บทว่า ปากตินทฺริโย ได้แก่ ผู้มีอินทรีย์อันเปิดเผย.

บทที่เหลือในพระสูตรนี้ ง่ายทั้งนั้นฉะนี้แล.

จบอรรถกถาอัปปเมยยสูตรที่ ๓ -----------------------------------------------------