ปธานสูตร

จตฺตารีมานิ ภิกฺขเว สมฺมปฺปธานานิ กตมานิ จตฺตาริ อิธ ภิกฺขเว ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วิริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ อิมานิ โข ภิกฺขเว จตฺตาริ สมฺมปฺปธานานีติ ฯ สมฺมปฺปธานา มารเธยฺยาภิภูตา เต อสิตา ชาติมรณภยสฺส ปารคู เต ตุสิตา เชตฺวาน มารํ สวาหนํ เต อเนชา (สพฺพํ) นมุจิพลํ อุปาติวตฺตา (เต สุขิตาติ)

ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ ประการนี้ ๔ ประการเป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมยังฉันทะให้เกิด ย่อมพยายาม ปรารภความเพียรประคองจิต ตั้งจิตมั่น เพื่อไม่ให้อกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น ๑ย่อมยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตมั่น เพื่อละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ๑ ย่อมยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตมั่น เพื่อให้กุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ให้เกิดขึ้น ๑ย่อมยังฉันทะให้เกิด พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตมั่น เพื่อความตั้งมั่น เพื่อความไม่หลงลืม เพื่อให้มียิ่งขึ้น เพื่อความไพบูลย์ เพื่อเจริญเพื่อให้บริบูรณ์แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ๑ ดูกรภิกษุทั้งหลาย สัมมัปปธาน ๔ประการนี้แล ฯ พระขีณาสพเหล่านั้น มีความเพียรอันชอบ ครอบงำเตภูมิกวัฏ อันเป็นบ่วงแห่งมาร เป็นผู้อันกิเลสไม่อาศัยแล้ว ถึงฝั่ง แห่งภัย คือชาติ และมรณะ ท่านเหล่านั้นชนะมารพร้อมทั้ง เสนา ชื่นชมแล้ว เป็นผู้ไม่หวั่นไหว ก้าวล่วงกำลังพระยามาร เสียทั้งหมด (ถึงความสุขแล้ว) ฯ จบสูตรที่ ๓

พึงทราบวินิจฉัยในปธานสูตรที่ ๓ ดังต่อไปนี้ :-

บทว่า สมฺมปฺปธานานิ ได้แก่ ความเพียรดี คือความเพียรสูงสุด.

บทว่า สมฺมปฺปธานา ได้แก่ พระขีณาสพผู้มีความเพียรบริบูรณ์.

บทว่า มารเธยฺยาภิภูตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้นครอบงำข้ามแดนมาร คือเตภูมิกวัฏ.

บทว่า เต อสิตา ได้แก่ พระขีณาสพทั้งหลายเป็นผู้อันกิเลสไม่อาศัยแล้ว.

บทว่า ชาติมรณภยสฺส ได้แก่ ภัยที่เกิดขึ้นพระอาศัยความเกิดและความตาย หรือภัยกล่าวคือความเกิดและความตาย.

บทว่า ปารคู แปลว่า ถึงฝั่ง.

บทว่า เต ตุสิตา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้น ชื่อว่ายินดีแล้ว.

บทว่า เชตฺวา มารํ สวาหนํ ได้แก่ ชนะมารกับทั้งกองทัพอยู่แล้ว.

บทว่า เต อเนชา ความว่า พระขีณาสพเหล่านั้น ไม่หวาดหวั่นด้วยความหวาดหวั่นคือตัณหา ชื่อว่าไม่หวั่นไหว.

บทว่า นมุจิพลํ แปลว่า พลของมาร.

บทว่า อุปาติวตฺตา แปลว่า ก้าวล่วง.

บทว่า เต สุขิตา ได้แก่ พระขีณาสพเหล่านั้น ชื่อว่ามีความสุขด้วยโลกุตรสุข.

ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

พระอรหันตทั้งหลายสุขจริงหนอ ท่านไม่มีตัณหา

ถอนอัสมิมานะได้เด็ดขาดแล้ว ทำลายข่ายคือ

โมหะเสียแล้ว ดังนี้.

จบอรรถกถปธานสูตรที่ ๓ -----------------------------------------------------