๑. จตัสสสูตร

เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม ฯ จตสฺโส อิมา ภิกฺขเว ธาตุโย ฯ กตมา จตสฺโส ฯ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ฯ อิมา โข ภิกฺขเว จตสฺโส ธาตุโยติ ฯ ปฐมํ ฯ

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแลพระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย ... แล้วได้ตรัสว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธาตุเหล่านี้มี ๔ อย่าง คือปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ภิกษุทั้งหลาย ธาตุ ๔ อย่างเหล่านี้แลดังนี้ ฯ จบสูตรที่ ๑

สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี “ภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๔ ประการนี้ ธาตุ ๔ ประการอะไรบ้าง คือ ๑. ปฐวีธาตุ ๒. อาโปธาตุ ๓. เตโชธาตุ ๔. วาโยธาตุ ภิกษุทั้งหลาย ธาตุมี ๔ ประการนี้” จตุธาตุสูตรที่ ๑ จบ

พึงทราบวินิจฉัยในจตัสสสูตรที่ ๑ แห่งจตุตถวรรคที่ ๔ ดังต่อไปนี้.

ธาตุที่เป็นที่ตั้ง ชื่อว่าปฐวีธาตุ. ธาตุที่เอิบอาบ ชื่อว่าอาโปธาตุ. ธาตุที่ให้ย่อย ชื่อว่าเตโชธาตุ. ธาตุที่เคร่งตึง ชื่อว่าวาโยธาตุ.

นี้เป็นความสังเขปในที่นี้.

ส่วนความพิสดาร พึงทราบธาตุเหล่านั้นด้วยอำนาจโกฏฐาสะ ๒๐ เป็นต้น.

จบอรรถกถาจตัสสสูตรที่ ๑ -----------------------------------------------------