๗. ปัญจาลจัณฑสูตร

เอกมนฺตํ ฐิโต โข ปญฺจาลจณฺโฑ เทวปุตฺโต ภควโต สนฺติเก อิมํ คาถํ อภาสิ สมฺพาเธ วต โอกาสํ อวินฺทิ ภูริเมธโส โย ฌานมพุทฺธิ พุทฺโธ ปฏิลีนนิสโภ มุนีติ ฯ

ปัญจาลจัณฑเทวบุตร ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ ภาษิตคาถานี้ ในสำนักพระผู้มีพระภาคว่า บุคคลผู้มีปัญญามาก ได้ประสบโอกาส ในที่คับแคบหนอ ผู้ใดได้รู้ฌาน เป็นผู้ตื่น ผู้นั้นเป็นผู้หลีกออกได้อย่างองอาจ เป็นมุนี ฯ

สมฺพาเธปิ จ ติฏฺฐนฺติ [ปญฺจาลจณฺฑาติ ภควา] ธมฺมํ นิพฺพานปตฺติยา เย สตึ ปจฺจลตฺถํสุ สมฺมา เต สุสมาหิตาติ ฯ

พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ชนเหล่าใด แม้อยู่ในที่คับแคบ แต่ได้เฉพาะแล้วซึ่งสติ เพื่อการบรรลุธรรม คือพระนิพพาน ชนเหล่านั้น ตั้งมั่น ดีแล้ว โดยชอบ ฯ

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี ปัญจาลจัณฑเทพบุตรยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า แม้ในที่คับขัน ผู้มีปัญญาดุจแผ่นดินก็ยังได้โอกาส ผู้ใดบรรลุฌาน ผู้นั้นเป็นผู้ตื่น เป็นผู้หลีกออกได้อย่างองอาจ เป็นมุนี พระผู้มีพระภาคตรัสว่า (ปัญจาลจัณฑะ) ชนเหล่าใดแม้อยู่ในที่คับขัน แต่กลับได้สติเพื่อการบรรลุธรรม คือ นิพพาน ชนเหล่านั้นตั้งมั่นดีแล้วโดยชอบ ปัญจาลจัณฑสูตรที่ ๗ จบ ๘. ตายนสูตร ว่าด้วยตายนเทพบุตร

พึงทราบวินิจฉัยในปัญจาลจัณฑสูตรที่ ๗ ต่อไป :-

ในบทว่า สมฺพาเธ ที่คับแคบมี ๒ ได้แก่ ที่คับแคบคือนิวรณ์ ที่คับแคบคือกามคุณ. ในที่คับแคบทั้งสองนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านประสงค์เอาที่คับแคบ คือนิวรณ์.

คำว่า โอกาโส นี้เป็นชื่อของฌาน.

บทว่า ปฏิลีนนิสโภ แปลว่า เป็นผู้หลีกออกได้ประเสริฐสุด.

ผู้ละมานะได้แล้ว ตรัสเรียกชื่อว่าผู้หลีกออก เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้หลีกออกเป็นไฉน

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีอัสมิมานะ [ความถือว่าเป็นเรา] อันละได้แล้ว มีมูลอันถอนเสียแล้ว ทำเป็นดุจต้นตาลมีรากอันถอนแล้ว ทำให้ไม่มี ไม่มีการเกิดขึ้นต่อไป ดังนี้.

บทว่า ปจฺจลทฺธํสุ แปลว่า ได้เฉพาะแล้ว.

ด้วยบทว่า สมฺมา เต ท่านกล่าวฌานผสมกันไว้ว่า ชนเหล่าใดได้เฉพาะสติ เพื่อบรรลุพระนิพพาน ชนเหล่านั้นเป็นผู้ตั้งมั่นดีแล้ว แม้ด้วยโลกุตรสมาธิ.

จบอรรถกถาปัญจาลจัณฑสูตรที่ ๗ -----------------------------------------------------