๑๑. อโยนิโสมนสิการสูตร

เอกํ สมยํ อญฺญตโร ภิกฺขุ โกสเลสุ วิหรติ อญฺญตรสฺมึ วนสณฺเฑ ฯ เตน โข ปน สมเยน โส ภิกฺขุ ทิวาวิหารคโต ปาปเก อกุสเล วิตกฺเก วิตกฺเกติ เสยฺยถีทํ กามวิตกฺกํ พฺยาปาทวิตกฺกํ วิหึสาวิตกฺกํ ฯ

สมัยหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่ง พำนักอยู่ในแนวป่าแห่งหนึ่งในแคว้นโกศล สมัยนั้นแล เธอไปที่พักในกลางวัน ตรึกอกุศลวิตกอันลามกคือกามวิตกพยาบาทวิตก และวิหิงสาวิตก ฯ

อถ โข ยา ตสฺมึ วนสณฺเฑ อธิวตฺถา เทวตา ตสฺส ภิกฺขุโน อนุกมฺปิกา อตฺถกามา ตํ ภิกฺขุํ สํเวเชตุกามา เยน โส ภิกฺขุ เตนุปสงฺกมิ อุปสงฺกมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ คาถาหิ อชฺฌภาสิ อโยนิโส มนสิการา โส วิตกฺเกหิ ขชฺชสิ อโยนิโส ปฏินิสฺสชฺช โยนิโส อนุวิจินฺตย สตฺถารํ ธมฺมํ อารพฺภ สงฺฆํ สีลานิ วตฺตโน อธิคจฺฉสิ ปาโมชฺชํ ปีติสุขมสํสยํ ตโต ปามุชฺชพหุโล ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสีติ ฯ อถ โข โส ภิกฺขุ ตาย เทวตาย สํเวชิโต สํเวคมาปาทีติ ฯ

ครั้งนั้นแล เทวดาผู้สิงอยู่ในแนวป่านั้น มีความเอ็นดู ใคร่ ประโยชน์ หวังจะให้ภิกษุนั้นสังเวช จึงเข้าไปหาถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกะภิกษุนั้นด้วยคาถาว่า ท่านถูกวิตกกิน เพราะมนสิการไม่แยบคาย ท่านจงละ มนสิการไม่แยบคายเสีย และจงใคร่ครวญโดยแยบคาย ท่าน ปรารภพระศาสดาพระธรรม พระสงฆ์ และศีลของตนแล้ว จะบรรลุความปราโมทย์ ปีติและสุขโดยไม่ต้องสงสัย แต่นั้น ท่านจักเป็นผู้มากด้วยความปราโมทย์ จักกระทำที่สุดแห่ง ทุกข์ได้ ฯ ลำดับนั้นแล ภิกษุนั้น เป็นผู้อันเทวดานั้นให้สังเวชถึงซึ่งความสลดใจแล้วแล ฯ

พึงทราบวินิจฉัยในอโยนิโสมนสิการสูตรที่ ๑๑ ต่อไปนี้ :-

บทว่า อกุสเล วิตกฺเก คือ ซึ่งมหาวิตก ๓ มีกามวิตกเป็นต้น.

บทว่า อโยนิโสมนสิการา แปลว่า เพราะไม่ทำไว้ในใจด้วยอุบาย.

บทว่า โส แปลว่า ท่านนั้น.

บทว่า อโยนิโส ปฏินิสฺสชฺช คือ ท่านจงเว้นการไม่ทำไว้ในใจด้วยอุบายนั้น.

บทว่า สตฺถารํ ได้แก่ กล่าวกัมมัฏฐานที่น่าเลื่อมใสด้วยคาถานี้.

บทว่า ปีติสุขมสํสยํ ได้แก่ จักบรรลุปีติอันมีกำลังและความสุขโดยส่วนเดียว.

จบอรรถกถาอโยนิโสมนสิการสูตรที่ ๑๑ -----------------------------------------------------