๔. นิวาสสูตร

เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อาคนฺตุกาคารํ ตตฺถ ปุรตฺถิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ปจฺฉิมายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ อุตฺตรายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ทกฺขิณายปิ ทิสาย อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ขตฺติยาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ พฺราหฺมณาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ เวสฺสาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ สุทฺทาปิ อาคนฺตฺวา วาสํ กปฺเปนฺติ ฯ เอวเมว โข ภิกฺขเว อิมสฺมึ กายสฺมึ วิวิธา เวทนา อุปฺปชฺชนฺติ สุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขาปิ เวทนา อุปฺปชฺชติ สามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ สามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ สามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ นิรามิสาปิ สุขา เวทนา อุปฺปชฺชติ นิรามิสาปิ ทุกฺขา เวทนา อุปฺปชฺชติ นิรามิสาปิ อทุกฺขมสุขา เวทนา อุปฺปชฺชตีติ ฯ จตุตฺถํ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนเรือนพักคนเดินทาง ชนทั้งหลายมาจากทิศตะวันออกบ้าง มาจากทิศตะวันตกบ้าง มาจากทิศเหนือบ้าง มาจากทิศใต้บ้าง เป็นกษัตริย์บ้าง เป็นพราหมณ์บ้าง เป็นพ่อค้าบ้าง เป็นคนงานบ้างมาพักในเรือนนั้น ฉันใด ดูกรภิกษุทั้งหลาย เวทนาต่างชนิดย่อมเกิดขึ้นในกายนี้ฉันนั้นเหมือนกัน คือ สุขเวทนาบ้าง ทุกขเวทนาบ้าง อทุกขมสุขเวทนาบ้างสุขเวทนามีอามิสบ้าง ทุกขเวทนามีอามิสบ้าง อทุกขมสุขเวทนามีอามิสบ้างสุขเวทนาไม่มีอามิสบ้าง ทุกขเวทนาไม่มีอามิสบ้าง อทุกขมสุขเวทนาไม่มีอามิสบ้าง ฯ จบสูตรที่ ๔

“ภิกษุทั้งหลาย มีเรือนพักคนเดินทางอยู่ คนทั้งหลายมาจากทิศตะวันออกบ้าง มาจากทิศตะวันตกบ้าง มาจากทิศเหนือบ้าง มาจากทิศใต้บ้างเข้ามาพักในเรือนพักคนเดินทางนั้น คือ กษัตริย์มาพักบ้าง พราหมณ์มาพักบ้างแพศย์มาพักบ้าง ศูทรมาพักบ้าง แม้ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย เวทนาชนิดต่างๆ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมเกิดขึ้นในกายนี้ คือ สุขเวทนาเกิดขึ้นบ้าง ทุกขเวทนาเกิดขึ้นบ้าง อทุกขมสุขเวทนาเกิดขึ้นบ้างสุขเวทนาเจืออามิส เกิดขึ้นบ้าง ทุกขเวทนาเจืออามิส เกิดขึ้นบ้าง อทุกขมสุข-เวทนาเจืออามิส เกิดขึ้นบ้าง สุขเวทนาไม่เจืออามิส เกิดขึ้นบ้าง ทุกขเวทนาไม่เจืออามิส เกิดขึ้นบ้าง อทุกขมสุขเวทนาไม่เจืออามิส เกิดขึ้นบ้าง”อคารสูตรที่ ๔ จบ ๕. ปฐมอานันทสูตร ว่าด้วยพระอานนท์ สูตรที่ ๑

พึงทราบวินิจฉัยในนิวาสสูตรที่ ๔ ดังต่อไปนี้.

บทว่า ปุรตฺถิมา คือ ในทิศตะวันออก.

ในบททั้งปวงก็อย่างนี้.

ในบทเป็นอาทิว่า สามิสาปิ สุขา เวทนา สุขเวทนาอันประกอบด้วยอามิสคือกาม ชื่อว่าสุขมีอามิส. เวทนาอันเกิดขึ้นด้วยสามารถแห่งฌานทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้น ด้วยสามารถแห่งวิปัสสนา และด้วยสามารถแห่งอนุสสติ ชื่อว่าสุขไม่มีอามิส.

ทุกขเวทนามีอามิสด้วยอามิสคือกาม ชื่อว่าทุกข์มีอามิส. โทมนัสเวทนาอันเกิดขึ้นแก่ภิกษุผู้ยังความปรารถนาให้เข้าไปตั้งไว้ ในวิโมกข์อันยอดเยี่ยม (อนุตตรวิโมกข์) เพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย ชื่อว่าทุกข์ไม่มีอามิส.

เวทนามีอามิสด้วยสามารถอามิสคือกามชื่อว่าอทุกขมสุขอันมีอามิส. อทุกขมสุขเวทนา อันเกิดขึ้นด้วยสามารถจตุตถฌาน ชื่อว่าอทุกขมสุขอันไม่มีอามิส.

สี่สูตรมีสูตรที่ ๕ เป็นต้นไปมีนัยอันกล่าวไว้แล้วในหนหลัง.

ส่วนในข้อนี้ แม้สองสูตรก่อนประกอบด้วยปัสสัทธิ. สองสูตรหลังประกอบด้วยปัสสัทธิกึ่งหนึ่ง.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วตามอัธยาศัยของบุคคลผู้รู้ด้วยเทศนา.

จบอรรถกถานิวาสสูตรที่ ๔ -----------------------------------------------------

อรรถกถาที่มีถัดจากนี้ :- อรรถกถา สังยุตตนิกาย สฬายตนวรรค เวทนาสังยุตต์ รโหคตวรรคที่ ๒ ๙. ปัญจกังคสูตร