ปฏิปัตติสูตร

สาวตฺถีนิทานํ ฯ มิจฺฉาปฏิปตฺติญฺจ โว ภิกฺขเว เทเสสฺสามิ สมฺมาปฏิปตฺติญฺจ ตํ สุณาถ ฯ

สาวัตถีนิทาน. ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมิจฉาปฏิบัติ และสัมมาปฏิบัติ แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังเรื่องนั้น.

กตมา จ ภิกฺขเว มิจฺฉาปฏิปตฺติ ฯ เสยฺยถีทํ ฯ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ฯเปฯ มิจฺฉาสมาธิ ฯ อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว มิจฺฉาปฏิปตฺติ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็มิจฉาปฏิบัติเป็นไฉน? คือ ความเห็นผิด ฯลฯ ความ ตั้งใจมั่นผิด นี้เรียกว่า มิจฉาปฏิบัติ.

กตมา จ ภิกฺขเว สมฺมาปฏิปตฺติ ฯ เสยฺยถีทํ ฯ สมฺมาทิฏฺฐิ ฯเปฯ สมฺมาสมาธิ ฯ อยํ วุจฺจติ ภิกฺขเว สมฺมาปฏิปตฺตีติ ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาปฏิบัติเป็นไฉน? คือ ความเห็นชอบ ฯลฯ ความตั้งใจมั่นชอบ นี้เรียกว่า สัมมาปฏิบัติ. จบ สูตรที่ ๑

เรื่องเกิดขึ้นที่กรุงสาวัตถี พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมิจฉาปฏิบัติ (การปฏิบัติผิด)และสัมมาปฏิบัติ (การปฏิบัติชอบ) แก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง มิจฉาปฏิบัติ อะไรบ้าง คือ ๑. มิจฉาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. มิจฉาสมาธิ นี้เรียกว่า มิจฉาปฏิบัติ สัมมาปฏิบัติ อะไรบ้าง คือ ๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ นี้เรียกว่า สัมมาปฏิบัติ” ปฐมปฏิปัตติสูตรที่ ๑ จบ

พึงทราบวินิจฉัยในปฏิปัตติสูตรที่ ๑ แห่งปฏิปัตติวรรคที่ ๔.

บทว่า มิจฺฉาปฏิปตฺตึ คือ ซึ่งไม่ปฏิบัติตามเป็นจริง.

บทว่า มิจฺฉาปฏิปนฺนํ คือ ผู้ไม่ปฏิบัติตามเป็นจริง.

สูตรหนึ่ง ท่านกล่าวด้วยสามารถธรรม สูตรหนึ่งด้วยสามารถบุคคล.

บทว่า อปาราปารํ ได้แก่ ซึ่งนิพพานจากวัฏฏะ ชนเหล่าใดถึงซึ่งฝั่งแล้วก็ดี กำลังถึงก็ดี จักถึงก็ดี ชนเหล่านั้นทั้งหมดพึงทราบว่า เป็นผู้ถึงฝั่ง ในบทว่า ปารคามิโน นี้.

บทว่า ตีรเมวานุธาวติ ความว่า ย่อมวิ่งไปสู่วัฏฏะนั่นเอง คือย่อมเที่ยวไปในวัฏฏะ.

กณฺหนฺติ อกุสลธมฺมํ. สุกฺกนฺติ กุสลธมฺมํ.

บทว่า กณฺหํ คือ อกุศลธรรม. บทว่า สุกฺกํ คือ กุศลธรรม.

บทว่า โอกา อโนกํ ได้แก่ จากวัฏฏะอาศัยนิพพาน.

บทว่า อาคมฺม ได้แก่ ปรารภ หมายถึงอาศัย.

บทว่า ปริโยทเปยฺย ได้แก่ พึงทำให้บริสุทธิ์.

บทว่า จิตฺตกฺเลเสหิ ได้แก่ ด้วยนิวรณ์อันทำจิตให้เศร้าหมอง.

บทว่า สมฺโพธิยงฺเคสุ ได้แก่ ในโพชฌงค์ ๗.

บทว่า สามญฺญตฺถํ ได้แก่ นิพพาน.

จริงอยู่ นิพพานนั้น ท่านกล่าวว่า ประโยชน์ของความเป็นสมณะ เพราะควรเข้าถึงโดยความเป็นสมณะ.

บทว่า พฺรหฺมญฺญํ คือ ความเป็นผู้ประเสริฐสุด.

บทว่า พฺรหฺมญฺญตฺถํ ได้แก่ พระนิพพาน เพราะควรเข้าถึงโดยความเป็นผู้ประเสริฐสุด. เกจิอาจารย์กล่าวว่า นิพพานอันมาแล้วว่าเป็นที่สิ้นไปแห่งราคะในหนหลัง และใน ๓ สูตรนี้ในที่ใดๆ แม้อรหัตก็ควรในที่นั้นๆ เช่นกัน.

จบอรรถกถาปฏิปัตติสูตรเป็นต้น จบปฏิปัตติวรรควรรณนาที่ ๔ -----------------------------------------------------

รวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

๑. ปฏิปัตติสูตร

๒. ปฏิปันนสูตร

๓. วิรัทธสูตร

๔. ปารสูตร

๕. สามัญญสูตรที่ ๑

๖. สามัญญสูตรที่ ๒

๗. พรหมัญญสูตรที่ ๑

๘. พรหมัญญสูตรที่ ๒

๙. พรหมจริยสูตรที่ ๑

๑๐. พรหมจริยสูตรที่ ๒ -----------------------------------------------------

อรรถกถาที่มีมาก่อนหน้านี้ :- อรรถกถา สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค มัคคสังยุตต์ มิจฉัตตวรรคที่ ๓ ๑๐. อุตติยสูตร