ปัจจนียานุโลมติกติกปัฏฐาน

สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนาย-*สัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙

ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทุกขายเวทนาย-*สัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทุกขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่ทุกขายเวทนายสัมปยุตต-*ธรรม ที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่ทุกขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขม-*สุขายเวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขาย-*เวทนายสัมปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนาย-*สัมยุตตธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขาย-*เวทนายสัมปปยุตตธรรม ที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนาย-*สัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวท-*นายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวท-*นายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนาย-*สัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อกุศล และธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อัพยากฤต เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขาย-*เวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่อทุกขมสุขายเวทนายสัมปยุตตธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๙ นกุสลัตติกนวิปากกัตติกกุสลัตติกวิปากัตติกะ

วิปากธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย วิปากธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย วิปากธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่วิปากธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๑ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๓

วิปากธัมมธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรมที่ไม่ใช่กุศลเกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย วิปากธัมมธรรมที่เป็นอกุศล ฯลฯ เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย วิปากธัมมธรรมที่เป็นอกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย วิปากธัมมธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรมที่ไม่ใช่กุศล และธรรมที่ไม่ใช่วิปากธัมมธรรมที่ไม่ใช่อกุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย มี ๒ นัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

เนววิปากนวิปากธัมมธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่เนววิปากนวิปาก- *ธัมมธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖นกุสลัตติกนอุปาทินนุปาทานิยัตติกะกุสลัตติกอุปาทินนุปาทานิยัตติกะ

ธรรมที่ไม่ใช่อุปาทินนุปาทานิยธรรม ที่ไม่ใช่กุศล เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนุปาทา- *นิยธรรม ที่เป็นอัพยากฤต โดยอารัมมณปัจจัย

ในอารัมมณปัจจัย มีวาระ ๖

อนุปาทินนุปาทานิยธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทินนุปาทา- *นิยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๕

อนุปาทินนอนุปาทานิยธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อนุปาทาทินนอนุ- *ปาทานิยธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖นกุสลัตติกนสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกะกุสลัตติกสังกิลิฏฐสังกิเลสิกัตติกะ

สังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่สังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย อกุศลมูล มี ๓ นัยเท่านั้น

อสังกิลิฏฐสังกิเลสิกธรรมที่เป็นอัพยากฤต อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐสัง- *กิเลสิกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

อสังกิลิฏฐอสังกิเลสิกธรรมที่เป็นกุศล อาศัยธรรมที่ไม่ใช่อสังกิลิฏฐอสัง- *กิเลสิกธรรมที่ไม่ใช่กุศล เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย

ในเหตุปัจจัย มีวาระ ๖

สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสัมปยุตด้วยทุกขเวทนาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสัมปยุตด้วยทุกขเวทนาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอกุศลซึ่งสัมปยุตด้วยทุกขเวทนาอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนาเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นวิบากอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งไม่เป็นวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นวิบากอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งเป็นวิบากอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลและที่ไม่เป็นอกุศลซึ่งไม่เป็นวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย มี ๑ วาระ (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๓ วาระ

สภาวธรรมที่เป็นอัพยากฤตซึ่งไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากอาศัยสภาวธรรมที่ไม่เป็นกุศลซึ่งมิใช่ไม่เป็นวิบากและไม่เป็นเหตุให้เกิดวิบากเกิดขึ้นเพราะเหตุปัจจัย (ย่อ) เหตุปัจจัย มี ๖ วาระ อธิปติปัจจัย มี ๖ วาระ ฯลฯ อัญญมัญญปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ วิปากปัจจัย มี ๓ วาระ ฯลฯ อวิคตปัจจัย มี ๖ วาระ ๑. กุสลติกะ ๓. อุปาทินนติกะ

บัดนี้ เพื่อจะแสดงปัจจนียปัฏฐานซึ่งมีชื่ออันได้แล้ว เพราะเป็นธรรมตรงกันข้าม ด้วยอำนาจเป็นปฏิปักษ์ต่อบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเริ่มคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา ดังนี้เป็นต้น.

บรรดาบทเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห้ามความที่กุศลเป็นปัจจัย ด้วยคำว่า นกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ ทรงห้ามการเกิดขึ้นแห่งกุศล ด้วยคำว่า นกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เพราะฉะนั้น ผู้ศึกษาพึงทราบปัญหาและวิสัชนาในอธิการนี้ โดยนัยมีอาทิอย่างนี้ว่าขันธ์ ๓ ที่เป็นอกุสลาพยากตะและรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นอกุสลาพยากตะเกิดขึ้น.

ก็วิธีนับที่ได้ในปัจจัยนั้นๆ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วในบาลี แม้วาระทั้งหลายที่มีวิสัชนาเหมือนกัน ก็ทรงแสดงไว้ในบาลีนั้นเองเพราะฉะนั้น ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงกำหนดบาลีแล้วทราบปัฏฐานนัยทั้งหมด ตามแนวแห่งนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวแล้วในหนหลังก็ในอธิการนี้ฉันใด ในทุกปัฏฐาน ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ก็ฉันนั้น.

นัย ๖ ในธัมมปัจจนียปัฏฐาน อันท่านแสดงไว้ด้วยคาถาที่ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า

นัย ๖ ในปัจจนียปัฏฐาน คือติกปัฏฐาน อันประเสริฐ ทุกปัฏฐานอันสูงสุด ทุกติกปัฏฐาน ติกทุกปัฏฐาน ติกติกปัฏฐานและทุกทุกปัฏฐาน ลึกซึ้งนัก ดังนี้.

เป็นอันข้าพเจ้าแสดงแล้วด้วยคำมีประมาณเท่านี้ ฯ

ก็ในอธิการนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบเฉพาะ ปัจจนียปัฏฐาน เท่านั้น ประดับด้วยนัย ๒๕ โดยปริยายหนึ่งคือ ในปัฏฐานหนึ่งๆ ว่าด้วยอำนาจแห่งปัจจัยมีอย่างละ ๔ นัย มีอนุโลมนัยเป็นต้น.

อรรถกถาปัจจนียปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------