ธาตุ ๑๘ อุทเทสวาร

อฏฺฐารส ธาตุโย จกฺขุธาตุ โสตธาตุ ฆานธาตุ ชิวฺหาธาตุ กายธาตุ รูปธาตุ สทฺทธาตุ คนฺธธาตุ รสธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ ธมฺมธาตุ ฯ อุทฺเทสวาโร

ธาตุ ๑๘ คือ ๑. จักขุธาตุ ๒. โสตธาตุ ๓. ฆานธาตุ ๔. ชิวหาธาตุ ๕. กายธาตุ ๖. รูปธาตุ ๗. สัททธาตุ ๘. คันธธาตุ ๙. รสธาตุ ๑๐. โผฏฐัพพธาตุ ๑๑. จักขุวิญญาญธาตุ ๑๒. โสตวิญญาณธาตุ ๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ ๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ ๑๗. มโนวิญญาณธาตุ ๑๘. ธัมมธาตุอุทเทสวาร

จกฺขุ จกฺขุธาตุ จกฺขุธาตุ จกฺขุ ฯ โสตํ โสตธาตุ โสตธาตุ โสตํ ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ มโน มโนธาตุ มโนธาตุ มโน ฯ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนวิญฺญาณํ ฯ ธมฺโม ธมฺมธาตุ ธมฺมธาตุ ธมฺโม ฯ

จักขุ คือ จักขุธาตุหรือ จักขุธาตุ คือจักขุหรือ? โสต คือโสตธาตุหรือ โสตธาตุ คือโสตหรือ ฯลฯ. จักขุ คือ จักขุวิญญาณธาตุหรือ จักขุวิญญาณธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ ฯลฯ. มโน คือมโนวิญญาณธาตุหรือ มโนธาตุ คือมโนหรือ? มโนวิญญาณ คือมโนวิญญาณธาตุหรือ มโนวิญญาณธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ? ธรรม คือธัมมธาตุหรือ ธัมมธาตุ คือธรรมหรือ?

น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น จกฺขุธาตุ น จกฺขุ ฯ น โสตํ น โสตธาตุ น โสตธาตุ น โสตํ ฯเปฯ น จกฺขุวิญฺญาณํ น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ น จกฺขุวิญฺญาณธาตุ น จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ น มโน น มโนธาตุ น มโนธาตุ น มโน ฯ น มโนวิญฺญาณํ น มโนวิญฺญาณธาตุ น มโนวิญฺญาณธาตุ น มโนวิญฺญาณํ ฯ น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ น ธมฺมธาตุ น ธมฺโม ฯ --------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่จักขุธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ? ไม่ใช่โสต ไม่ใช่โสตธาตุหรือ ไม่ใช่โสตธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุหรือ ไม่ใช่จักขุวิญญาณธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ? ไม่ใช่มโน ไม่ใช่มโนธาตุหรือ ไม่ใช่มโนธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ? ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ? ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธัมมธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?

จกฺขุ จกฺขุธาตุ ธาตู โสตธาตุ ฯเปฯ จกฺขุ จกฺขุธาตุ ธาตู ธมฺมธาตุ ฯ ยถา อายตนยมเก จกฺกํ พนฺธิตํ เอวมิธ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

จักขุ คือจักขุธาตุหรือ ธาตุ คือโสตธาตุหรือ ฯลฯ จักขุ คือจักขุธาตุ ธาตุเป็นธัมมธาตุหรือ? จักรอันได้ผูกไว้แล้วในอายตนยมก ฉันใด จักรในธาตุยมกนี้ก็พึงผูกฉันนั้น.

น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น ธาตู น โสตธาตุ ฯ น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น ธาตู น ฆานธาตุ ฯเปฯ น จกฺขุ น จกฺขุธาตุ น ธาตู น ธมฺมธาตุ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธมฺมาตุ น ธาตู น จกฺขุธาตุ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธมฺมธาตุ น ธาตู น มโนวิญฺญาณธาตุ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ ---------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตธาตุ หรือ? ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานธาตุหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุธาตุหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธัมมธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณธาตุหรือ? พึงผูกจักรนัย

จกฺขุ ธาตุ ธาตู จกฺขุ ฯ โสตํ ธาตุ ธาตู โสตํ ฯ ฆานํ ชิวฺหา กาโย รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส โผฏฺฐพฺโพ ฯ จกฺขุวิญฺญาณํ ธาตุ ธาตู จกฺขุวิญฺญาณํ ฯ โสตวิญฺญาณํ ธาตุ ธาตู โสตวิญฺญาณํ ฯ ฆานวิญฺญาณํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ กายวิญฺญาณํ ฯ มโน ธาตุ ธาตู มโน ฯ มโนวิญฺญาณํ ธาตุ ธาตู มโนวิญฺญาณํ ฯ ธมฺโม ธาตุ ธาตู ธมฺโม ฯ

จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุหรือ? โสต คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตหรือ? ฆานะ ชิวหา กายะ รูปะ สัททะ คันธะ รสะ โผฏฐัพพะ. จักขุวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุวิญญาณหรือ? โสตวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตวิญญาณหรือ? ฆานวิญญาณ ชิวหาวิญญาณ กายวิญญาณ. มโน คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนหรือ? มโนวิญญาณ คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ? ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือธรรมหรือ.

น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น จกฺขุ ฯ น โสตํ น ธาตุ น ธาตู น โสตํ ฯ น ฆานํ น ชิวฺหา น กาโย น รูปํ น สทฺโท น คนฺโธ น รโส น โผฏฺฐพฺโพ ฯ น จกฺขุวิญฺญาณํ น ธาตุ น ธาตู น จกฺขุวิญฺญาณํ ฯ น โสตวิญฺญาณํ น ฆานวิญฺญาณํ น ชิวฺหาวิญฺญาณํ ฯ น กายวิญฺญาณํ น ธาตุ น ธาตู น กายวิญฺญาณํ ฯ น มโน น ธาตุ น ธาตู น มโน ฯ น มโนวิญฺญาณํ น ธาตุ น ธาตู น มโนวิญฺญาณํ ฯ น ธมฺโม น ธาตุ น ธาตู น ธมฺโม ฯ --------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ? ไม่ใช่โสต ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ? ไม่ใช่ฆานะ ไม่ใช่ชิวหา ไม่ใช่กายะ ไม่ใช่รูปะ ไม่ใช่สัททะ ไม่ใช่คันธะไม่ใช่รสะ ไม่ใช่โผฏฐัพพะ. ไม่ใช่จักขุวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุวิญญาณหรือ? ไม่ใช่โสตวิญญาณ ไม่ใช่ฆานวิญญาณ ไม่ใช่ชิวหาวิญญาณ. ไม่ใช่กายวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่กายวิญญาณหรือ? ไม่ใช่มโน ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนหรือ? ไม่ใช่มโนวิญญาณ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ? ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ?

จกฺขุ ธาตุ ธาตู โสตํ ฯเปฯ จกฺขุ ธาตุ ธาตู ธมฺโม ฯเปฯ ธมฺโม ธาตุ ธาตู จกฺขุ ฯเปฯ ธมฺโม ธาตุ ธาตู มโนวิญฺญาณํ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ

จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือโสตหรือ ฯลฯ? จักขุ คือธาตุหรือ ธาตุ คือธรรมหรือ ฯลฯ. ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือจักขุหรือ ฯลฯ. ธรรม คือธาตุหรือ ธาตุ คือมโนวิญญาณหรือ? พึงผูกจักรนัย.

น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น โสตํ ฯ น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น ฆานํ ฯเปฯ น จกฺขุ น ธาตุ น ธาตู น ธมฺโม ฯเปฯ น ธมฺโม น ธาตุ น ธาตู น จกฺขุ ฯเปฯ น ธมฺโม น ธาตุ น ธาตู น มโนวิญฺญาณํ ฯ จกฺกํ พนฺธิตพฺพํ ฯ อุทฺเทสวาโร ฯ -------

ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่โสตหรือ? ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ฆานะหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่จักขุ ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่ธรรมหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่จักขุหรือ ฯลฯ? ไม่ใช่ธรรม ไม่ใช่ธาตุหรือ ไม่ใช่ธาตุ ไม่ใช่มโนวิญญาณหรือ? พึงผูกจักรนัย. อุทเทสวาร จบ.

ธาตุ ๑๘ คือ ๑. จักขุธาตุ ๒. โสตธาตุ ๓. ฆานธาตุ ๔. ชิวหาธาตุ ๕. กายธาตุ ๖. รูปธาตุ ๗. สัททธาตุ ๘. คันธธาตุ ๙. รสธาตุ ๑๐. โผฏฐัพพธาตุ ๑๑. จักขุวิญญาณธาตุ ๑๒. โสตวิญญาณธาตุ ๑๓. ฆานวิญญาณธาตุ ๑๔. ชิวหาวิญญาณธาตุ ๑๕. กายวิญญาณธาตุ ๑๖. มโนธาตุ ๑๗. มโนวิญญาณธาตุ ๑๘. ธัมมธาตุ๑. ปทโสธนวาร อนุโลม

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุธาตุ ไม่เป็นจักขุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตะ ไม่เป็นโสตธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นโสตธาตุ ไม่เป็นโสตะใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุวิญญาณ ไม่เป็นจักขุวิญญาณธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุวิญญาณธาตุ ไม่เป็นจักขุวิญญาณใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโน ไม่เป็นมโนธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนธาตุ ไม่เป็นมโนใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนวิญญาณ ไม่เป็นมโนวิญญาณธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นมโนวิญญาณธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธัมมธาตุ ไม่เป็นธรรมใช่ไหม (๑๑)๒. ปทโสธนมูลจักกวาร อนุโลม

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นโสตธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นฆานธาตุใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นจักขุธาตุใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธัมมธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณธาตุใช่ไหม (๑๓)(พึงผูกเป็นจักกนัย) ๓. สุทธธาตุวาร อนุโลม

สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นโสตะใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นฆานะใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นจักขุ ไม่เป็นธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นธรรมใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นจักขุใช่ไหมฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นธาตุใช่ไหม สภาวธรรมที่ไม่เป็นธาตุ ไม่เป็นมโนวิญญาณใช่ไหม (๑๗)(พึงผูกเป็นจักกนัย) ปวัตติวารอุทเทส จบ

บัดนี้ เป็นการวรรณนาธาตุยมก ที่ท่านรวบรวมแสดงไว้แล้วในลำดับอายตนยมกด้วยอำนาจธาตุ ในธรรมมีกุศลเป็นต้น ที่ท่านแสดงไว้แล้วในมูลยมกเหล่านั้นนั่นแหละ. พึงทราบการกำหนดพระบาลีตามนัยที่ท่านกล่าวไว้แล้วในอายตนยมกนั้นนั่นเทียว.

ก็ในธาตุยมกแม้นี้ มหาวาระ ๓ มีปัณณัตติวาระเป็นต้น และอันตรวาระที่เหลือ กับประเภททั้งหลายมีประเภทแห่งกาลเป็นต้น ย่อมเป็นเช่นเดียวกันกับที่มาแล้วในอายตนยมกนั่นเทียว.

อีกอย่างหนึ่ง ในธาตุยมกนี้ ท่านกล่าวรูปธาตุภายในและภายนอกเทียว แล้วจึงกล่าววิญญาณธาตุตามลำดับเพื่อง่ายแก่การถามยมก. ก็ยมกที่มากกว่าอายตนยมก การถามที่ทวีคูณด้วยยมก และอรรถที่ทวีคูณด้วยการถาม ย่อมมีในธาตุยมกนี้ เพราะธาตุทั้งหลายมีมาก.

การวินิจฉัยอรรถกถาแห่งยมกทั้งหลายที่ได้อยู่ในยมกทั้งหลาย มีจักขุธาตุมูลกะเป็นต้นเหล่านั้น พึงทราบตามนัยที่กล่าวแล้วในอายตนยมกนั่นเทียว.

ก็คติแห่งอรรถในธาตุยมกนี้ ย่อมเป็นเช่นเดียวกันกับด้วยอายตนะนั้นนั่นเทียว.

อนึ่ง แม้พระบาลีท่านก็ย่อไว้แล้ว เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว.

ปริญญาวาระพึงทราบว่า เป็นวาระตามปกตินั่นเทียว ดังนี้.

อรรถกถาธาตุยมก จบ. -----------------------------------------------------