สังสัฏฐวาร

โลกิยํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ โลกิโย ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: โลกิยํ เอกํ ขนฺธํ สํสฏฺฐา ตโย ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ สํสฏฺโฐ โลกุตฺตโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา: โลกุตฺตรํ เอกํ ขนฺธํ สํสฏฺฐา ตโย ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... ฯ สํสฏฺฐวาโร เอวํ วิตฺถาเรตพฺโพ สห คณนาหิ เทฺว ปญฺหา ฯ สมฺปยุตฺตวาโร สํสฏฺฐวารสทิโส ฯ

โลกิยธรรม คลุกเคล้ากับโลกิยธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ คลุกเคล้ากับขันธ์ ๑ ที่เป็นโลกิยธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ โลกุตตรธรรม คลุกเคล้ากับโลกุตตรธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ คลุกเคล้ากับขันธ์ ๑ ที่เป็นโลกุตตรธรรม ขันธ์ ๒ ฯลฯ สังสัฏฐวารพึงให้พิสดารอย่างนี้ พร้อมด้วยการนับ มีหัวข้อปัจจัย ๒สัมปยุตตวาร เหมือนกับสังสัฏฐวาร

อีกอย่างหนึ่ง ทุกะเหล่านี้คือ โลกิยทุกะ สาสวทุกะ สัญโญชนียทุกะ คันถนียทุกะ นีวรณียทุกะ ปรามัฏฐทุกะ สังกิเลสิกทุกะ อาสววิปปยุตตสาสวทุกะสัญโญชนวิปปยุตตสัญโญชนียทุกะ คันถวิปปยุตตคันถนียทุกะ นีวรณวิปปยุตตนีวรณียทุกะ ปรามาสวิปปยุตตปรามัฏฐทุกะ กิเลสทุกะเหมือนสัญโญชนทุกะปริยาปันนทุกะและสอุตตรทุกะ เหมือนกัน กิเลสทุกะเหมือนสัญโญชนทุกะ สังกิลิฏฐทุกะ กิเลสสัมปยุตตทุกะ นีวรณสัมปยุตตทุกะ ทัสสเนนปหาตัพพทุกะและสรณทุกะ เหมือนกัน.

อนึ่ง กิเลสทุกะ สังกิลิฏฐนีวรณทุกะ นีวรณสัมปยุตตกิเลสทุกะ และกิเลสสัมปยุตตทุกะ เหมือนกัน โดยนัยนี้ ผู้ศึกษาพึงทราบว่า วิสัชนาแห่งทุกะทั้งปวงที่มีเนื้อความเหมือนกัน ย่อมเป็นเช่นเดียวกันนั่นเอง.

ก็ในปัฏฐานทั้งหมด ย่อมไม่ได้เกนจิวิญเญยยทุกะ.

ในทุกะอันมีรูปอย่างนี้ เหล่านี้คือ

"อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ, สญฺโญชนา เจว สญฺโญชนสมฺปยุตฺตา จ, คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ, นิวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ, กิเลสา เจว สงฺกิลิฏฺฐา จ"

ย่อมไม่ได้วิปากปัจจัยและนานากขณิกกัมมปัจจัย.

ในนเหตุสเหตุกทุกะ นเหตุอเหตุทุกะ ไม่มีเหตุปัจจัย.

ในทุกะเหล่านี้คือ เหตุเหตุสัมปยุตตทุกะ อาสวอาสวสัมปยุตตทุกะ, คันถคันถสัมปยุตตทุกะ ย่อมไม่ได้นเหตุปัจจัย นฌานปัจจัยและนมัคคปัจจัย.

ส่วนในทุกะเหล่านี้คือ สัญโญชนสัญโญชนสัมปยุตตทุกะ นีวรณนีวรณสัมปยุตตทุกะ กิเลสกิเลสสัมปยุตตทุกะ กิเลสสังกิลิฏฐทุกะ ย่อมได้นเหตุปัจจัย ด้วยอำนาจแห่งโมหะ ที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉาและอุทธัจจะ ย่อมไม่ได้นฌานปัจจัยและนมัคคปัจจัย.

ผู้ศึกษากำหนดวิสัชนาที่มีได้และมีไม่ได้ในทุกะทั้งปวง ดังอธิบายมาแล้ว พึงทราบการนับวาระด้วยอำนาจแห่งบาลีแล.

อรรถกถาทุกปัฏฐาน จบ. -----------------------------------------------------