ปัจจยวาร

สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... สตฺต ปญฺหา ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา ปญฺจ ปญฺหา ปฏิจฺจวารสทิสา ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น ขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ฯลฯ มี ๗ นัย อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม เกิดขึ้น มี ๕ นัย เหมือนกับปฏิจจวาร

อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกอวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา อวิตกฺกอวิจารํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ เทฺว ขนฺเธ ปจฺจยา วิจารํ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺกอวิจารา ขนฺธา วตฺถุํ ปจฺจยา วิจาโร ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺก- สวิจารา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม ... วิจารํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา วตฺถุํ ปจฺจยา วิตกฺโก ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ

อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะเหตุปัจจัย คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้นขันธ์ ๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยวิจาร เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น วิจารอาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยวิจาร เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น วิตก อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ

อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร จ อวิตกฺก- อวิจาโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต จ อวิตกฺกอวิจาโร จ ธมฺมา ... วิจารํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา วิตกฺโก มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ {๑๐๑.๑} อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร จ อวิตกฺกวิจารมตฺโต จ ธมฺมา ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร จ อวิตกฺกวิจารมตฺโต จ อวิตกฺกอวิจาโร จ ธมฺมา ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และจิตตสมุฏฐานรูปอาศัยวิจาร เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น วิตก อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมและวิจาร อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ สวิตักกสวิจารธรรม อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และวิตก อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ สวิตักกสวิจารธรรม อวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และวิตก อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ

สวิตกฺกสวิจารญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... สวิตกฺกสวิจารํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา เทฺว ขนฺเธ ... ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ สวิตกฺก- สวิจารญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม ฯเปฯ ปฐมอุทาหรเณ ปวตฺเต ปฏิสนฺธิกฺขเณ สตฺต ปญฺหา กาตพฺพา ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ขันธ์๒ อาศัยขันธ์ ๒ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรมเกิดขึ้น คือ ในปฏิสนธิขณะ อันเป็นไปแล้วในอุทาหรณ์ว่า พึงกระทำให้ได้หัวข้อปัจจัย ๗

อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... วิตกฺกญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺก- สวิจารา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ฯเปฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม ... อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วิจารญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วิจารญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา ฯ {๑๐๓.๑} อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกอวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ... อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ วิจารญฺจ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วิตกฺกญฺจ มหาภูเต จ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา วิจาโร เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จตฺตาโร ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจาร- *ธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยวิตก และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิ-*ขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจาร-*ธรรม เกิดขึ้น คือ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกอวิจารมัตตธรรม และวิจาร เกิดขึ้น ขันธ์๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และวิจารเกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และหทัยวัตถุเกิดขึ้น อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ คือ จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และมหาภูตรูป เกิดขึ้นจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และมหาภูตรูป เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยวิตก และมหาภูตรูป เกิดขึ้น วิจาร อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ มีวาระ ๔ เหมือนอย่างนี้

อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร จ อวิตกฺกอวิจาโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ ... วิตกฺกญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา วิตกฺกญฺจ มหาภูเต จ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต จ อวิตกฺก- อวิจาโร จ ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ ... อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วิจารญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ มหาภูเต จ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา วิจาโร จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย ขนฺธา ฯ อวเสเสสุ ทฺวีสุ ฆฏเนสุ ปวตฺติปฏิสนฺธิ วิตฺถาเรตพฺพา ฯ เหตุปจฺจยา นิฏฺฐิตา ฯ เหตุปจฺจยํ อนุมชฺชนฺเตน ปจฺจยวาโร วิตฺถาเรตพฺโพ ฯ ยถา ปฏิจฺจคณนา เอวํ คเณตพฺพา ฯ อธิปติยา สตฺตตฺตึส ปุเรชาเต จ อาเสวเน จ เอกวีส อยํ เอตฺถ วิเสโส ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตต- *ธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยวิตก และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐาน-*รูป อาศัยวิตก และมหาภูตรูป เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และวิจาร เกิดขึ้น ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมและหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏ-*ฐานรูป อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมและมหาภูตรูป เกิดขึ้น ขันธ์ ๓ และวิจาร อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ขันธ์ ๓ ฯลฯ ปัจจัยสงเคราะห์ทั้งสอง ที่เหลือพึงแจกปวัตติปฏิสนธิให้พิสดารเหตุปัจจัย จบ ผู้ที่เข้าใจเหตุปัจจัย พึงแจกปัจจยวารให้พิสดาร พึงนับเหมือนอย่างการนับปฏิจจวาร ในอธิปติปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๓๗ ในปุเรชาตปัจจัย กับอาเสวนปัจจัย มีวาระ ๒๑ นี้เป็นความแปลกกัน ในปัจจัยวารนี้

ปจฺจนีเย นเหตุยา เตตฺตึส ปญฺหา สตฺตสุ ฐาเนสุ สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพา ฯ มูลปเทสุเยว นอารมฺมเณ สตฺต จิตฺตสมุฏฺฐานา อุทฺธริตพฺพา ฯ สวิตกฺกสวิจารมูลกา สตฺต ปญฺหา นอธิปติ กาตพฺพา ฯ

ในปัจจนียปัฏฐาน ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีหัวข้อปัจจัย ๓๓ พึงยก โมหะทั้ง ๗ ขึ้น ในฐานะทั้ง ๗ เฉพาะในบทที่เป็นมูล ในปัจจัยที่ใช่อารัมมณปัจจัย พึงยกจิตตสมุฏฐานรูปทั้ง ๗ ขึ้น วาระทั้ง ๗ มีสวิตักกสวิจารธรรม เป็นมูล พึงแจกกับปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย

อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นอธิปติปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปติ วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ธมฺมํ ... ฯ ยถา ปฏิจฺจนเย ตถา ปญฺจ ปญฺหา กาตพฺพา ฯ

อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม เกิดขึ้น เพราะ ปัจจัยที่ไม่ใช่อธิปติปัจจัย คือ อธิปติธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมเกิดขึ้น ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ พึงกระทำ วาระทั้ง ๕ เหมือนอย่างในปฏิจจวาร

อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกอวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ... อวิตกฺกอวิจาเร ขนฺเธ ปจฺจยา อวิตกฺกอวิจารา อธิปติ วิปากํ อวิตกฺกอวิจารํ เอกํ ขนฺธํ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ วิปากํ วิจารํ ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺกอวิจารา อธิปติ วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากา อวิตกฺกอวิจารา ขนฺธา จ วิจาโร จ ฯเปฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา อธิปติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ {๑๐๗.๑} อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม ... วิจารํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปติ วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปติ วิปากํ วิจารํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร จ อวิตกฺกอวิจาโร จ ธมฺมา ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺก- สวิจารา ขนฺธา มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ฯเปฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต จ อวิตกฺกอวิจาโร จ ธมฺมา ... วิปากํ วิจารํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา วิจาโร จ มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา วิตกฺโก มหาภูเต ปจฺจยา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วตฺถุํ ปจฺจยา วิปากา อวิตกฺกวิจารมตฺตา ขนฺธา จ วิจาโร จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร จ อวิตกฺกวิจารมตฺโต จ ธมฺมา ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา จ วิตกฺโก จ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ ปฐมฆฏนายํ สมฺปุณฺณา ฯ

อวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ อธิปติธรรม ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ขันธ์ ๓ และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม ซึ่งเป็นวิบากเกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูป อาศัยวิจาร ซึ่งเป็นวิบาก เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ อธิปติธรรมที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และวิจาร อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ฯลฯ สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ คือ ขันธาธิบดี ซึ่งเป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิ-*ขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ อธิปติธรรม ที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยวิจาร เกิดขึ้น อธิปติธรรม ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยวิจารซึ่งเป็นวิบาก เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้นในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยวิจาร ซึ่งเป็นวิบากเกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมซึ่งเป็นวิบาก และวิจาร อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้นจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น วิตก อาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น จิตตสมุฏฐานรูปอาศัยมหาภูตรูป เกิดขึ้น ขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และวิจาร อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ สวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และวิตก อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิ-*ขณะ ฯลฯ ปัจจัยสงเคราะห์ที่ ๑ นี้ พึงแจกให้สมบูรณ์

อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ... วิตกฺกญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ... อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ วิจารญฺจ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตาธิปติ อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตาธิปติ วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วิจารญฺจ ปจฺจยา วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ เอกํ ขนฺธญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา ตโย ขนฺธา ปฏิสนฺธิกฺขเณ ... ฯ ปญฺจ ปญฺหา กาตพฺพา ฯ ยตฺถ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อาคจฺฉติ ตตฺถ วิปากํ กาตพฺพํ ฯ นาธิปติมูลเก สตฺตตฺตึส ปญฺหา กาตพฺพา ฯ นอนนฺตรมฺปิ นสมนนฺตรมฺปิ นอญฺญมญฺญมฺปิ นอุปนิสฺสยมฺปิ สตฺตปญฺหารูปํเยว ฯ นปุเรชาเต สตฺตตฺตึส ปฏิจฺจวารปจฺจนียสทิสา ฯ นปจฺฉาชาเต สตฺตตฺตึส ฯ นอาเสวเนปิ สทิสํ ฯ ยตฺถ อวิตกฺกวิจารมตฺโตปิ อาคจฺฉติ ตตฺถ วิปากา กาตพฺพา ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจาร- *ธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ ขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยวิตก และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิ-*ขณะ ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรมเกิดขึ้น ฯลฯ อธิปติธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และวิจาร เกิดขึ้น อธิปติธรรมที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรมและหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ซึ่งเป็นวิบากและวิจาร เกิดขึ้น ขันธ์ ๓ อาศัยขันธ์ ๑ ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ซึ่งเป็นวิบาก และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ พึงแจกหัวข้อปัจจัยทั้ง ๕ อวิตักกวิจารมัตตธรรม ย่อมมาถึงในที่ใด พึงแจกวิบากในที่นั้น ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจจัยที่มีอธิปติปัจจัย เป็นมูล พึงแจก วาระ ๓๗ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัยก็ดี ปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัยก็ดี ปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัยก็ดี ปัจจัยที่ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัยก็ดี มีวาระ ๗ และเฉพาะรูปภูมิเท่านั้น ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย มีวาระ ๓๗ เช่นเดียวกับปัจจนียปัฏฐานในปฏิจจวาร ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย มีวาระ ๓๗ แม้ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวนปัจจัย ก็เช่นเดียวกัน แม้อวิตักกวิจารมัตตธรรม ย่อมมาในที่ใด พึงแจกวิบากในที่นั้น

สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... นกมฺมปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาเร ขนฺเธ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ ธมฺมํ ปจฺจยา ... อวิตกฺกวิจารมตฺตา เจตนา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ อวิตกฺกอวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา ... อวิตกฺกอวิจารา เจตนา ฯ ปริปุณฺณํ กาตพฺพํ ฯ สวิตกฺกสวิจาโร ... วตฺถุํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺโต ... วิจารํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา เจตนา วตฺถุํ ปจฺจยา อวิตกฺก- วิจารมตฺตา เจตนา ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม ฯลฯ อาศัยอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ พึงแจกให้บริบูรณ์ สวิตักกสวิจารธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น ฯลฯ อวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยวิจาร เกิดขึ้น เจตนาที่เป็นอวิตักก-*วิจารมัตตธรรม อาศัยหทัยวัตถุ เกิดขึ้น

สวิตกฺกสวิจารญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... สวิตกฺกสวิจาเร ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺก- อวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... วิตกฺกญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺโต ธมฺโม ... อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ วิจารญฺจ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจารมตฺตา เจตนา อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ จ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา อวิตกฺกวิจาร- มตฺตา เจตนา ฯ สวิตกฺกสวิจารญฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม ... สวิตกฺกสวิจาเร ขนฺเธ จ วิตกฺกญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยวิตก และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น อวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยอวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรมฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และวิจาร เกิดขึ้น เจตนาที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตธรรม และหทัยวัตถุ เกิดขึ้น สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม และอวิตักกวิจารมัตตธรรม ฯลฯ คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม เกิดขึ้น

สวิตกฺกสวิจารญฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตญฺจ อวิตกฺกอวิจารญฺจ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นกมฺมปจฺจยา สวิตกฺก- สวิจาเร ขนฺเธ จ วิตกฺกญฺจ วตฺถุญฺจ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจารา เจตนา ฯ

สวิตักกสวิจารธรรม อาศัยสวิตักกสวิจารธรรม อวิตักกวิจารมัตตธรรม และอวิตักกอวิจารธรรม เกิดขึ้น เพราะปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย คือ เจตนาที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม อาศัยขันธ์ที่เป็นสวิตักกสวิจารธรรม และวิตกและหทัยวัตถุ เกิดขึ้น

นวิปาเก สตฺตตฺตึส ปญฺหา กาตพฺพา ฯ นอาหารปจฺจยา นอินฺทฺริยปจฺจยา นฌานปจฺจยา นมคฺคปจฺจยา นสมฺปยุตฺตปจฺจยา นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา โนนตฺถิปจฺจยา โนวิคตปจฺจยา วิตฺถาเรตพฺพา ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่วิปากปัจจัย พึงแจกหัวข้อปัจจัย ๓๗ ปัจจัยที่ไม่ใช่อาหารปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่อินทริยปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่ฌานปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่มัคคปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่สัมปยุตตปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่วิปปยุตตปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่นัตถิปัจจัย ปัจจัยที่ไม่ใช่วิคตปัจจัย พึงแจกให้พิสดาร

นเหตุยา เตตฺตึส นอารมฺมเณ สตฺต นอธิปติยา สตฺตตฺตึส นอนนฺตเร นสมนนฺตเร นอญฺญมญฺเญ นอุปนิสฺสเย สตฺต นปุเรชาเต นปจฺฉาชาเต นอาเสวเน สตฺตตฺตึส นกมฺเม เอกาทส นวิปาเก สตฺตตฺตึส นอาหาเร เอกํ นอินฺทฺริเย เอกํ นฌาเน เอกํ นมคฺเค เตตฺตึส นสมฺปยุตฺเต สตฺต นวิปฺปยุตฺเต เอกาทส โนนตฺถิยา สตฺต โนวิคเต สตฺต ฯ ปจฺจยวาโร นิฏฺฐิโต ฯ นิสฺสยมฺปิ นินฺนานํ ฯ

ในปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุปัจจัย มีวาระ ๓๓ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัย มี " ๗ " อธิปติปัจจัย มี " ๓๗ ในปัจจัยที่ไม่ใช่อนันตรปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่สมนันตรปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อัญญ-*มัญญปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อุปนิสสยปัจจัย มีวาระ ๗ ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปุเรชาตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่ปัจฉาชาตปัจจัย ในปัจจัยที่ไม่ใช่อาเสวน-*ปัจจัย มีวาระ ๓๗ ในปัจจัยที่ไม่ใช่กัมมปัจจัย มีวาระ ๑๑ " วิปากปัจจัย มี " ๓๗ " อาหารปัจจัย มี " ๑ " อินทริยปัจจัย มี " ๑ " ฌานปัจจัย มี " ๑ " มัคคปัจจัย มี " ๓๑ " สัมปยุตตปัจจัย มี " ๗ " วิปปยุตตปัจจัย มี " ๑๑ ในปัจจัยที่ไม่ใช่นัตถิปัจจัย มีวาระ ๗ " วิคตปัจจัย มี " ๗ ปัจจยวาร จบ แม้นิสสยวาร ก็ไม่ต่างกัน -----------------------------------------------------

ในปัจจนียะ นเหตุปัจจัย มี ๓๓ วาระ ในฐานทั้ง ๗ พึงยกโมหะทั้ง ๗ ขึ้นแสดงไว้เฉพาะในบทที่เป็นมูล ในนอารัมมณปัจจัยพึงยกสภาวธรรมที่มีจิตเป็นสมุฏฐานทั้ง ๗ ขึ้นแสดง นอธิปติปัจจัย

สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจารทำสภาวธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารและที่ไม่มีทั้งวิตกวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ ขันธ์ที่มีทั้งวิตกและวิจารทำวิตกและหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ในปฏิสนธิขณะ ฯลฯ สภาวธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารทำสภาวธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารและที่ไม่มีทั้งวิตกวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ อธิบดีธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารทำขันธ์ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารและทำวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น อธิบดีธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร ทำขันธ์ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ... ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากซึ่งไม่มีวิตกมีเพียงวิจารและทำวิจาร ฯลฯ ขันธ์ ๓ ทำขันธ์ ๑ ที่เป็นวิบากซึ่งไม่มีวิตกมีเพียงวิจารและทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ (ในปฏิสนธิขณะ พึงเพิ่มเป็น ๕ วาระ พึงเพิ่มวิบากไว้ในที่มาแห่งสภาว-ธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร ในนัยที่มีนอธิปติปัจจัยเป็นมูล พึงเพิ่มเป็น ๓๗ วาระ)นอนันตรปัจจัยเป็นต้น

สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจารทำสภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้นเพราะนกัมมปัจจัย ได้แก่ เจตนาที่มีทั้งวิตกและวิจารทำขันธ์ที่มีทั้งวิตกและวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๑) สภาวธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารทำสภาวธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ เจตนาที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารทำขันธ์ที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจาร ฯลฯ เจตนาที่มีทั้งวิตกและวิจารทำวิตกให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๒) สภาวธรรมที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารทำสภาวธรรมที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น ฯลฯ เจตนาที่ไม่มีทั้งวิตกและวิจาร ฯลฯ (พึงเพิ่มให้บริบูรณ์) สภาวธรรมที่มีทั้งวิตกและวิจาร ฯลฯ เจตนาที่มีทั้งวิตกและวิจารทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น สภาวธรรมที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร ฯลฯ เจตนาที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารทำวิจารให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น เจตนาที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจารทำหทัยวัตถุให้เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (๓)

นอารัมมณปัจจัย กับเหตุปัจจัย มี ๗ วาระ ฯลฯ โนวิคตปัจจัย ” มี ๗ วาระ อนุโลมปัจจนียะ จบ ๔. ปัจจยปัจจนียานุโลม

ในวิตักกติกะ คำว่า ยถากมฺมูปคญาณสฺส ปริกมฺมํ ได้แก่ บริกรรมแห่งทิพยจักษุญาณนั่นเอง เป็นบริกรรมเพื่อให้ยถากัมมูปคญาณนั้นเกิดขึ้น.

ก็คำนี้ตรัสหมายบริกรรมในเวลาใช้ญาณที่เกิดขึ้นแล้ว.

คำที่เหลือในอธิการนี้ท่านอธิบายไปตามบาลีนั่นเอง.

อรรถกถาวิตักกติกะ จบ. -----------------------------------------------------