รวมสาระสำคัญที่มีในกัมมขันธกะ

ปณฺฑุกโลหิตกา ภิกฺขู สยํ ภณฺฑนการกา ตาทิเส อุปสงฺกมฺม อุสฺสาหึสุ จ ภณฺฑเน อนุปฺปนฺนานิ ชายนฺติ อุปฺปนฺนานิปิ วฑฺฒเร อปฺปิจฺฉา เปสลา ภิกฺขู อุชฺฌายนฺติ ปรีสโต สทฺธมฺมฏฺฐิติโก พุทฺโธ สยมฺภู อคฺคปุคฺคโล อาณาเปสิ ตชฺชนียํ กมฺมํ สาวตฺถิยํ ชิโน ฯ อสมฺมุขาปฺปฏิปุจฺฉา อปฺปฏิญฺญาย กตญฺจ ยํ อนาปตฺติ อเทสเน เทสิตาย กตญฺจ ยํ อโจเทตฺวา อสาเรตฺวา อนาโรเปตฺวา จ ยํ กตํ อสมฺมุขา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ อปฺปฏิปุจฺฉา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ อปฺปฏิญฺญาย อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ อนาปตฺติยา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ จ ยํ กตํ อเทสนาคามินิยา อธมฺมวคฺคเมว จ เทสิตาย อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ อโจเทตฺวา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ อสาเรตฺวา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ อนาโรเปตฺวา อธมฺเมน วคฺเคนาปิ ตเถว จ กณฺหวารนเยเนว สุกฺกวารํ วิชานิยา ฯ สงฺโฆ อากงฺขมาโน ว ยสฺส ตชฺชนียํ กเร ภณฺฑนํ พาโล สํสฏฺโฐ อธิสีเล อชฺฌาจเร อติทิฏฺฐิยา วิปนฺนสฺส สงฺโฆ ตชฺชนิยํ กเร ฯ พุทฺธธมฺมสฺส สงฺฆสฺส อวณฺณํ โย จ ภาสติ ฯ ติณฺณนฺนมฺปิ จ ภิกฺขูนํ สงฺโฆ ตชฺชนิยํ กเร ภณฺฑนการโก เอโก พาโล สํสคฺคนิสฺสิโต ฯ อธิสีเล อชฺฌาจาเร ตเถว อติทิฏฺฐิยา พุทฺธธมฺมสฺส สงฺฆสฺส อวณฺณํ โย จ ภาสติ ฯ ตชฺชนียกมฺมกโต เอวํ สมฺมานุวตฺตนา อุปสมฺปทา นิสฺสโย สามเณรอุปฏฺฐนา ภิกฺขุโนวาทกสมฺมโต น กเร ตชฺชนีกโต นาปชฺเช ตญฺจ อาปตฺตึ ตาทิสญฺจ ตโต ปรํ กมฺมญฺจ กมฺมิเก เจว น ครเห ตถาวิโธ อุโปสถํ ปวารณํ ปกตตฺตสฺส นฏฺฐเป น สวจนียํ อนุวาโท โอกาโส โจทเนน จ สารณํ สมฺปโยคญฺจ น กเรยฺย ตถาวิโธ ฯ อุปสมฺปทา นิสฺสโย สามเณรอุปฏฺฐนา โอวาทกสมฺมเตนาปิ ปญฺจหงฺเคหิ สมฺมติ ฯ ตญฺจาปชฺชติ อาปตฺตึ ตาทิสญฺจ ตโต ปรํ กมฺมญฺจ กมฺมิเก จาปิ ครหนฺโต น สมฺมติ ฯ อุโปสถํ ปวารณํ สวจนียานุวาโท โอกาโส โจทนญฺเจว สารณา สมฺปโยชนา อิเมหฏฺฐงฺเคหิ โย ยุตฺโต ตชฺชนา นูปสมฺมติ ฯ กณฺหวารนเยเนว สุกฺกวารํ วิชานิยา ฯ พาโล อาปตฺติพหุโล สํสฏฺโฐปิ จ เสยฺยโส นิยสฺสกมฺมํ สมฺพุทฺโธ อาณาเปสิ มหามุนิ ฯ กิฏาคิริสฺมึ เทฺว ภิกฺขู อสฺสชิปุนพฺพสุกา อนาจารมฺปิ วิวิธํ อาจรึสุ อสญฺญตา ปพฺพาชนียํ สมฺพุทฺโธ กมฺมํ สาวตฺถิยํ ชิโน ฯ มจฺฉิกาสณฺเฑ สุธมฺโม จิตฺตสฺสาวาสิโก อหุ ชาติวาเทน ขุํเสติ สุธมฺโม จิตฺตุปาสกํ ปฏิสารณียํ กมฺมํ อาณาเปสิ ตถาคโต ฯ โกสมฺพิยํ ฉนฺนํ ภิกฺขุํ นิจฺฉนฺตาปตฺติ ปสฺสิตุํ ฯ อทสฺสเน อุกฺเขปิตุํ อาณาเปสิ ชินุตฺตโม ฯ ฉนฺโน ตํเยว อาปตฺตึ ปฏิกาตุํ น อิจฺฉติ อุกฺเขปนาปฺปฏิกมฺเม อาณาเปสิ วินายโก ฯ ปาปทิฏฺฐิ อริฏฺฐสฺส อาสิ อญฺญาณนิสฺสิตา ทิฏฺฐิอปฺปฏินิสฺสคฺเค อุกฺเขปํ ชินภาสิตํ ฯ นิยสฺสกมฺมํ ปพฺพชฺชํ ตเถว ปฏิสารณี ฯ อทสฺสนาปฺปฏิกมฺเม อนิสฺสคฺเค จ ทิฏฺฐิยา ทวานาจารุปฆาตี มิจฺฉาอาชีวเมว จ ปพฺพาชนียกมฺมมฺหิ อติเรกปทา อิเม ฯ อลาภาวณฺณา เทฺว ปญฺจ เทฺว ปญฺจกาตินามกา ปฏิสารณียกมฺมมฺหิ อติเรกปทา อิเม ฯ ตชฺชนียํ นิยสฺสญฺจ ทุเว กมฺมาปิ สาทิสา ฯ ปพฺพชฺชา ปฏิสาริ จ ทฺวฏฺฐอูนาริตฺตกา ตโย อุกฺเขปนียกมฺมา สทิสา เต วิภตฺติโต ตชฺชนียนเยนาปิ เสสํ กมฺมํ วิชานิยาติ ฯ

๑. ภิกษุพวกพระปัณฑุกะและพระโลหิตกะ ก่อความบาดหมาง เอง ได้เข้าไปหาภิกษุผู้เช่นกัน แล้วให้ขมักเขม้นในการก่อความบาดหมางขึ้นความบาดหมางที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น แม้ที่เกิดขึ้นแล้วก็ขยายตัวออกไป ภิกษุทั้งหลายที่มักน้อย มีศีลเป็นที่รัก ย่อมเพ่งโทษในบริษัท พระพุทธชินเจ้าผู้สยัมภูอัครบุคคล ผู้ทรงพระสัทธรรม รับสั่งให้ลงตัชชนียกรรม ณ พระนครสาวัตถี ตัชชนีกรรมที่ไม่เป็นธรรม ไม่เป็นวินัย คือ ทำลับหลังไม่สอบถามก่อนแล้วทำ ไม่ทำตามปฏิญาณ หมวด ๑ ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ทำเพราะอาบัติมิใช่เทสนาคามินี ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว หมวด ๑ ไม่โจทก่อนแล้วทำ ไม่ให้จำเลยให้การก่อนแล้วทำ ไม่ปรับอาบัติแล้วทำ หมวด ๑ ทำลับหลัง ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ไม่สอบถามก่อนแล้วทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ไม่ทำตามปฏิญาณ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ทำเพราะไม่ต้องอาบัติ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ทำเพราะอาบัติมิใช่เป็นเทสนาคามินี ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ทำเพราะอาบัติที่แสดงแล้ว ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ไม่โจทก่อนแล้วทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำหมวด ๑ ไม่ให้จำเลยให้การก่อนแล้วทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำหมวด ๑ ไม่ปรับอาบัติแล้วทำ ทำโดยไม่เป็นธรรม สงฆ์เป็นวรรคทำ หมวด ๑ ปราชญ์พึงทราบฝ่ายถูกตามนัยตรงกันข้ามกับฝ่ายผิดนั่นแหละ เมื่อสงฆ์จำนงพึงลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุใด สงฆ์พึงลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุนั้น ผู้ก่อความบาดหมาง เป็นพาล คลุกคลีกับคฤหัสถ์ หมวด ๑ วิบัติในอธิศีล ในอัธยาจาร ในอติทิฐิ หมวด ๑ กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรมพระสงฆ์ หมวด ๑ สงฆ์พึงลงตัชชนียกรรมแก่ภิกษุ ๓ รูป คือ รูปหนึ่งก่อความบาดหมางรูปหนึ่งเป็นพาล รูปหนึ่งคลุกคลีกับคฤหัสถ์ หมวด ๑ รูปหนึ่งวิบัติในศีลรูปหนึ่งวิบัติในอัธยาจาร รูปหนึ่งวิบัติในอติทิฐิ หมวด ๑ รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระธรรม รูปหนึ่งกล่าวติเตียนพระสงฆ์หมวด ๑ ภิกษุถูกสงฆ์ลงตัชชนียกรรมแล้ว ต้องประพฤติโดยชอบอย่างนี้ คือ ไม่ให้อุปสมบท ไม่ให้นิสัย ไม่ให้สามเณรอุปัฏฐาก ไม่สั่งสอนภิกษุณี และได้สมมติแล้วก็ไม่สั่งสอน ไม่ต้องอาบัตินั้น ไม่ต้องอาบัติอื่นอันเช่นกันและอาบัติยิ่งกว่านั้น ไม่ติกรรม ไม่ติภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม ไม่ห้ามอุโบสถ ปวารณาแก่ปกตัตตะภิกษุไม่ทำการไต่สวน ไม่เริ่มอนุวาทาธิกรณ์ ไม่ยังภิกษุอื่นให้ทำโอกาสไม่โจทภิกษุอื่น ไม่ให้ภิกษุอื่นให้การ และไม่ช่วยภิกษุกับภิกษุให้สู้อธิกรณ์กัน ภิกษุใดประกอบด้วยองค์ ๕ คือ ให้อุปสมบท ให้นิสัย ให้สามเณรอุปัฏฐาก สั่งสอนภิกษุณี แม้ได้รับสมมติแล้วก็ยังสั่งสอนและองค์ ๕ คือ ต้องอาบัตินั้น ต้องอาบัติอันเช่นกัน และต้องอาบัติที่ยิ่งกว่านั้น ติกรรม ติภิกษุทั้งหลายผู้ทำกรรม สงฆ์ไม่ระงับตัชชนียกรรมแก่ภิกษุนั้น ภิกษุใดประกอบด้วยองค์ ๘ นี้ คือ ห้ามอุโบสถ ปวารณา ทำการไต่สวนเริ่มอนุวาทาธิกรณ์ ให้ทำโอกาส โจทภิกษุอื่น ให้ภิกษุอื่นให้การ และให้สู้อธิกรณ์กัน ย่อมไม่ระงับจากตัชชนียกรรม ปราชญ์พึงทราบฝ่ายถูกตามนัยตรงกันข้ามกับฝ่ายผิดนั้นแหละ ๒. พระเสยยสกะเป็นพาล มีอาบัติมาก และคลุกคลีกับคฤหัสถ์พระสัมพุทธเจ้าผู้มหามุนี รับสั่งให้ลงนิยสกรรม ๓. ภิกษุพวกพระอัสสชิและพระปุนัพพสุกะทั้งสอง ในชนบทกิฏาคีรีไม่สำรวม ประพฤติแม้ซึ่งอานาจารมีอย่างต่างๆ พระสัมพุทธชินเจ้ารับสั่งให้ลงปัพพาชนียกรรม ในพระนครสาวัตถี ๔. พระสุธรรมเป็นเจ้าถิ่นของจิตตะคฤหบดีในเมืองมัจฉิกาสณฑ์ด่าจิตตะผู้อุบาสก ด้วยถ้อยคำกระทบชาติ พระตถาคตรับสั่งให้ลงปฏิสารณียกรรม ๕. พระชินเจ้าผู้อุดม ทรงบัญชาให้ลงอุกเขปนียกรรม ในเพราะไม่เห็นอาบัติ แก่พระฉันนะผู้ไม่ปรารถนาจะเห็นอาบัติ ในพระนครโกสัมพี ๖. พระฉันนะไม่ปรารถนาจะทำคืนอาบัตินั้นแล พระพุทธเจ้าผู้ดำรงตำแหน่งนายกพิเศษ รับสั่งให้ลงอุกเขปนียกรรม ฐานไม่ทำคืนอาบัติต่อไป ๗. ทิฐิอันเป็นบาป อาศัยความไม่รู้ บังเกิดแก่พระอริฏฐะ พระชินเจ้าดำรัสให้ลงอุกเขปนียกรรม ฐานไม่สละทิฐิ นิยสกรรม ปัพพาชนียกรรม และปฏิสารณียกรรม ก็เหมือนกัน บทเกินเหล่านี้มีในปัพพาชนียกรรม คือ เล่นคะนอง ประพฤติอนาจารลบล้างพระบัญญัติ และมิจฉาชีพ ฐานไม่เห็นและไม่ทำคืนอาบัติ และฐานไม่สละทิฐิ บทเกินเหล่านี้มีในปฏิสารณียกรรมคือ มุ่งความไม่มีลาภ กล่าวติเตียนมีนามว่า ปัญจกะ ๒ หมวดๆ ละ ๕ แม้กรรมทั้งสอง คือ ตัชชนียกรรม และนิยสกรรม ก็เช่นกัน ปัพพานียกรรม และปฏิสารณียกรรม หย่อนและยิ่งกว่ากัน๘ ข้อ ๒ หมวด โดยการจำแนกอุกเขปนียกรรม ๓ อย่างนั้นเช่นเดียวกัน ปราชญ์พึงทราบกรรมที่เหลือ แม้ตามนัยแห่งตัชชนียกรรม เทอญ ฯ หัวข้อประจำขันธกะ จบ -----------------------------------------------------