มาติกา

สพฺพํ รูปํ นเหตุ อเหตุกํ เหตุวิปฺปยุตฺตํ สปฺปจฺจยํ สงฺขตํ รูปํ โลกิยํ สาสวํ สญฺโญชนิยํ คนฺถนิยํ โอฆนิยํ โยคนิยํ นีวรณิยํ ปรามฏฺฐํ อุปาทานิยํ สงฺกิเลสิกํ อพฺยากตํ อนารมฺมณํ อเจตสิกํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ อสงฺกิลิฏฺฐสงฺกิเลสิกํ นสวิตกฺกสวิจารํ นอวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกอวิจารํ นปีติสหคตํ นสุขสหคตํ นอุเปกฺขาสหคตํ เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพํ เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเหตุกํ เนวอาจยคามินอปจยคามิ เนวเสกฺขนาเสกฺขํ ปริตฺตํ กามาวจรํ นรูปาวจรํ นอรูปาวจรํ ปริยาปนฺนํ โนอปริยาปนฺนํ อนิยตํ อนิยฺยานิกํ อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ อนิจฺจํ ชราภิภูตํ เอวํ เอกวิเธน รูปสงฺคโห ฯ เอกกํ ฯ

รูปทั้งหมด ไม่ใช่เหตุ ไม่มีเหตุ วิปปยุตจากเหตุ เป็นไปกับด้วยปัจจัยเป็นสังขตธรรม เป็นรูปธรรม เป็นโลกิยะธรรม เป็นอารมณ์ของอาสวะ เป็นอารมณ์ของสัญโญชน์ เป็นอารมณ์ของคันถะ เป็นอารมณ์ของโอฆะ เป็นอารมณ์ของโยคะ เป็นอารมณ์ของนิวรณ์ เป็นอารมณ์ของปรามาส เป็นอารมณ์ของอุปาทาน เป็นอารมณ์ของสังกิเลส เป็นอัพยากตธรรม ไม่มีอารมณ์ ไม่ใช่เจตสิก วิปปยุตจากจิต ไม่ใช่วิบาก และไม่ใช่ธรรมเป็นเหตุแห่งวิบาก ไม่เศร้าหมองแต่เป็นอารมณ์ของสังกิเลส ไม่ใช่ธรรมมีทั้งวิตกทั้งวิจาร ไม่ใช่ธรรมไม่มีวิตก แต่มีวิจาร ไม่มีทั้งวิตกวิจาร ไม่ใช่ธรรมที่สหรคตด้วยปีติ ไม่ใช่ธรรมที่สหรคตด้วยสุข ไม่ใช่ธรรมที่สหรคตด้วยอุเบกขา อันโสดาปัตติมรรค และมรรคเบื้องบน ๓ ไม่ประหาณ ไม่มีสัมปยุตตเหตุอันโสดาปัตติมรรคและมรรคเบื้องบน ๓ ประหาณ ไม่เป็นเหตุให้จุติปฏิสนธิและไม่เป็นเหตุให้ถึงนิพพาน ไม่เป็นของเสกขบุคคลและไม่เป็นของอเสกขบุคคลเป็นปริตตธรรม เป็นกามาวจรธรรม ไม่ใช่รูปาวจรธรรม ไม่ใช่อรูปาวจรธรรม เป็นปริยาปันน-*ธรรม ไม่ใช่อปริยาปันนธรรม เป็นอนิยตธรรม เป็นอนิยยานิกธรรม เป็นปัจจุปันนธรรม อันวิญญาณ ๖ พึงรู้ ไม่เที่ยง อันชราครอบงำแล้ว สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑ อย่างนี้. เอกกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------ทุกมาติกา

ทุวิเธน รูปสงฺคโห อตฺถิ รูปํ อุปาทา อตฺถิ รูปํ โนอุปาทา อตฺถิ รูปํ อุปาทินฺนํ อตฺถิ รูปํ อนุปาทินฺนํ อตฺถิ รูปํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ อตฺถิ รูปํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ อตฺถิ รูปํ สนิทสฺสนํ อตฺถิ รูปํ อนิทสฺสนํ อตฺถิ รูปํ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ รูปํ อปฺปฏิฆํ อตฺถิ รูปํ อินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ นอินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ มหาภูตํ อตฺถิ รูปํ นมหาภูตํ อตฺถิ รูปํ วิญฺญตฺติ อตฺถิ รูปํ นวิญฺญตฺติ อตฺถิ รูปํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ อตฺถิ รูปํ นจิตฺตสมุฏฺฐานํ อตฺถิ รูปํ จิตฺตสหภุ อตฺถิ รูปํ นจิตฺตสหภุ อตฺถิ รูปํ จิตฺตานุปริวตฺติ อตฺถิ รูปํ นจิตฺตานุปริวตฺติ อตฺถิ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อตฺถิ รูปํ พาหิรํ อตฺถิ รูปํ โอฬาริกํ อตฺถิ รูปํ สุขุมํ อตฺถิ รูปํ ทูเร อตฺถิ รูปํ สนฺติเก ฯ {๕๐๔.๑} อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นวตฺถุ อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ อตฺถิ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นวตฺถุ อตฺถิ รูปํ โสตสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ฆานสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส นวตฺถุ อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส นวตฺถุ ฯ อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นอารมฺมณํ อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นอารมฺมณํ ฯ อตฺถิ รูปํ โสตสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ฆานสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส นอารมฺมณํ อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส นอารมฺมณํ ฯ {๕๐๔.๒} อตฺถิ รูปํ จกฺขายตนํ อตฺถิ รูปํ นจกฺขายตนํ อตฺถิ รูปํ โสตายตนํ อตฺถิ รูปํ นโสตายตนํ อตฺถิ รูปํ ฆานายตนํ ฯเปฯ ชิวฺหายตนํ ฯเปฯ กายายตนํ อตฺถิ รูปํ นกายายตนํ อตฺถิ รูปํ รูปายตนํ อตฺถิ รูปํ นรูปายตนํ อตฺถิ รูปํ สทฺทายตนํ ฯเปฯ คนฺธายตนํ ฯเปฯ รสายตนํ ฯเปฯ โผฏฺฐพฺพายตนํ อตฺถิ รูปํ นโผฏฺฐพฺพายตนํ ฯ {๕๐๔.๓} อตฺถิ รูปํ จกฺขุธาตุ อตฺถิ รูปํ นจกฺขุธาตุ อตฺถิ รูปํ โสตธาตุ ฯเปฯ ฆานธาตุ ฯเปฯ ชิวฺหาธาตุ ฯเปฯ กายธาตุ อตฺถิ รูปํ นกายธาตุ อตฺถิ รูปํ รูปธาตุ อตฺถิ รูปํ นรูปธาตุ อตฺถิ รูปํ สทฺทธาตุ ฯเปฯ คนฺธธาตุ ฯเปฯ รสธาตุ ฯเปฯ โผฏฺฐพฺพธาตุ อตฺถิ รูปํ นโผฏฺฐพฺพธาตุ ฯ {๕๐๔.๔} อตฺถิ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ นจกฺขุนฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ โสตินฺทฺริยํ ฯเปฯ ฆานินฺทฺริยํ ฯเปฯ ชิวฺหินฺทฺริยํ ฯเปฯ กายินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ นกายินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ อิตฺถินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ นอิตฺถินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ ปุริสินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ นปุริสินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ อตฺถิ รูปํ นชีวิตินฺทฺริยํ ฯ {๕๐๔.๕} อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญตฺติ อตฺถิ รูปํ นกายวิญฺญตฺติ อตฺถิ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ อตฺถิ รูปํ นวจีวิญฺญตฺติ อตฺถิ รูปํ อากาสธาตุ อตฺถิ รูปํ นอากาสธาตุ อตฺถิ รูปํ อาโปธาตุ อตฺถิ รูปํ นอาโปธาตุ อตฺถิ รูปํ รูปสฺส ลหุตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นลหุตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส มุทุตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นมุทุตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นกมฺมญฺญตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส อุปจโย อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นอุปจโย อตฺถิ รูปํ รูปสฺส สนฺตติ อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นสนฺตติ อตฺถิ รูปํ รูปสฺส ชรตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นชรตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส อนิจฺจตา อตฺถิ รูปํ รูปสฺส นอนิจฺจตา อตฺถิ รูปํ กพฬึกาโร อาหาโร อตฺถิ รูปํ น กพฬึกาโร อาหาโร เอวํ ทุวิเธน รูปสงฺคโห ฯ ทุกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๒ รูปเป็นอุปาทา [อุปาทายรูป] ก็มี รูปเป็นอนุปาทาก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ ก็มี รูปเป็นอนุปาทินนะก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ ก็มี รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี รูปเป็นสนิทัสสนะ ก็มี รูปเป็นอนิทัสสนะก็มี รูปเป็นสัปปฏิฆะ ก็มี รูปเป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปเป็นอินทรีย์ก็มี รูปไม่เป็นอินทรีย์ก็มี รูปเป็นมหาภูตก็มี รูปไม่เป็นมหาภูตก็มี รูปเป็นวิญญัติก็มี รูปไม่เป็นวิญญัติก็มี รูปเป็นจิตตสมุฏฐานก็มี รูปไม่เป็นจิตตสมุฏฐานก็มี รูปเป็นจิตตสหภู ก็มี รูปไม่เป็นจิตตสหภูก็มี รูปเป็นจิตตานุปริวัติก็มี รูปไม่เป็นจิตตานุปริวัติก็มี รูปเป็นภายในก็มี รูปเป็นภายนอกก็มี รูปหยาบก็มี รูปละเอียดก็มี รูปไกลก็มี รูปใกล้ก็มี รูปเป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัสก็มี รูปไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัสก็มี รูปเป็นที่อาศัยเกิดของเวทนา อันเกิดแต่จักขุสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของจักขุวิญญาณก็มี รูปไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุวิญญาณก็มี รูปเป็นที่อาศัยเกิดของโสตสัมผัส ฯลฯ ของฆานสัมผัส ฯลฯ ของชิวหาสัมผัส ฯลฯ ของกายสัมผัสก็มี รูปไม่เป็นที่อาศัยเกิดของกายสัมผัสก็มี รูปเป็นที่อาศัยเกิดของเวทนา อันเกิดแต่กายสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของกายวิญญาณก็มี รูปไม่เป็นที่อาศัยเกิดของกายวิญญาณก็มี รูปเป็นอารมณ์ของจักขุสัมผัสก็มี รูปไม่เป็นอารมณ์ของจักขุสัมผัสก็มี@ ดูคำแปล หน้า ๑๖ ดูคำแปล หน้า ๒ @ ดูคำแปล หน้า ๖ ดูคำแปล หน้า ๗ @ ดูคำแปล หน้า ๑๕ รูปเป็นอารมณ์ของเวทนา อันเกิดแต่จักขุสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของจักขุวิญญาณก็มี รูปไม่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณก็มี รูปเป็นอารมณ์ของโสตสัมผัส ฯลฯ ของฆานสัมผัส ฯลฯ ของชิวหาสัมผัส ฯลฯ ของกายสัมผัสก็มี รูปไม่เป็นอารมณ์ของกายสัมผัสก็มี รูปเป็นอารมณ์ของเวทนา อันเกิดแต่กายสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของกายวิญญาณก็มี รูปไม่เป็นอารมณ์ของกายวิญญาณก็มี รูปเป็นจักขายตนะก็มี รูปไม่เป็นจักขายตนะก็มี รูปเป็นโสตายตนะก็มี รูปไม่เป็นโสตายตนะก็มี รูปเป็นฆานายตนะ ฯลฯ เป็นชิวหายตนะ ฯลฯ เป็นกายายตนะก็มี รูปไม่เป็นกายายตนะก็มี รูปเป็นรูปายตนะก็มี รูปไม่เป็นรูปายตนะก็มี รูปเป็นสัททายตนะ ฯลฯ เป็นคันธายตนะ ฯลฯ เป็นรสายตนะ ฯลฯ เป็นโผฏฐัพพา-*ยตนะก็มี รูปไม่เป็นโผฏฐัพพายตนะก็มี รูปเป็นจักขุธาตุก็มี รูปไม่เป็นจักขุธาตุก็มี รูปเป็นโสตธาตุ ฯลฯ เป็นฆานธาตุ ฯลฯ เป็นชิวหาธาตุ ฯลฯ เป็นกายธาตุก็มี รูปไม่เป็นกายธาตุก็มี รูปเป็นรูปธาตุก็มี รูปไม่เป็นรูปธาตุก็มี รูปเป็นสัททธาตุ ฯลฯ เป็นคันธธาตุ ฯลฯ เป็นรสธาตุ ฯลฯ เป็นโผฏฐัพพธาตุก็มีรูปไม่เป็นโผฏฐัพพธาตุก็มี รูปเป็นจักขุนทรีย์ก็มี รูปไม่เป็นจักขุนทรีย์ก็มี รูปเป็นโสตินทรีย์ ฯลฯ เป็นฆานินทรีย์ ฯลฯ เป็นชิวหินทรีย์ ฯลฯ เป็นกายินทรีย์ก็มีรูปไม่เป็นกายินทรีย์ก็มี รูปเป็นอิตถินทรีย์ก็มี รูปไม่เป็นอิตถินทรีย์ก็มี รูปเป็นปุริสินทรีย์ก็มี รูปไม่เป็นปุริสินทรีย์ก็มี รูปเป็นชีวิตินทรีย์ก็มี รูปไม่เป็นชีวิตินทรีย์ก็มี รูปเป็นกายวิญญัติก็มี รูปไม่เป็นกายวิญญัติก็มี รูปเป็นวจีวิญญัติก็มี รูปไม่เป็นวจีวิญญัติก็มี รูปเป็นอากาสธาตุก็มี รูปไม่เป็นอากาสธาตุก็มี รูปเป็นอาโปธาตุก็มี รูปไม่เป็นอาโปธาตุก็มี รูปเป็นรูปลหุตาก็มี รูปไม่เป็นรูปลหุตาก็มี รูปเป็นรูปมุทุตาก็มี รูปไม่เป็นรูปมุทุตาก็มี รูปเป็นรูปกัมมัญญตาก็มี รูปไม่เป็นรูปกัมมัญญตาก็มี รูปเป็นรูปอุปจยะก็มี รูปไม่เป็นรูปอุปจยะก็มี รูปเป็นรูปสันตติก็มี รูปไม่เป็นรูปสันตติก็มี รูปเป็นรูปชรตาก็มี รูปไม่เป็นรูปชรตาก็มี รูปเป็นรูปอนิจจตาก็มี รูปไม่เป็นรูปอนิจจตาก็มี รูปเป็นรูปกพฬิงการาหารก็มี รูปไม่เป็นกพฬิงการาหารก็มีสงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๒ อย่างนี้. ทุกมาติกา จบ. ----------------------------------------------------- ติกมาติกา

ติวิเธน รูปสงฺคโห ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อุปาทา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อุปาทา อตฺถิ โนอุปาทา ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อุปาทินฺนํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนํ อตฺถิ อนุปาทินฺนํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนุปาทานิยํ อตฺถิ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อนิทสฺสนํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ อตฺถิ อนิทสฺสนํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ สปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ อตฺถิ นอินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํนมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นวิญฺญตฺติ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ วิญฺญตฺติ อตฺถิ นวญฺญตฺติ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นจิตฺตสมุฏฺฐานํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ อตฺถิ นจิตฺตสมุฏฺฐานํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นจิตฺตสหภุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ จิตฺตสหภุ อตฺถิ นจิตฺตสหภุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นจิตฺตานุปริวตฺติ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ จิตฺตานุปริวตฺติ อตฺถิ นจิตฺตานุปริวตฺติ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ โอฬาริกํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ สนฺติเก ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ฯ {๕๐๕.๑} ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ โสตสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ฆานสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ กายสมฺผสฺสสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ กายวิญฺญาณสฺส นวตฺถุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํอตฺถิกายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ อตฺถิกายวิญฺญาณสฺส นวตฺถุ ฯ {๕๐๕.๒} ยนฺตํ รูปํอชฺฌตฺติกํ ตํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํพาหิรํ ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ โสตสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ฆานสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส ฯเปฯ กายสมฺผสฺสสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย ฯเปฯ สญฺญาย ฯเปฯ เจตนาย ฯเปฯ กายวิญฺญาณสฺส นอารมฺมณํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ อตฺถิ กายวิญฺญาณสฺส นอารมฺมณํ ฯ {๕๐๕.๓} ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ นจกฺขายตนํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ จกฺขายตนํ อตฺถิ นจกฺขายตนํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ นโสตายตนํ ฯเปฯ นฆานายตนํ ฯเปฯ นชิวฺหายตนํ ฯเปฯ นกายายตนํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ กายายตนํ อตฺถิ นกายายตนํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นรูปายตนํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปายตนํ อตฺถิ นรูปายตนํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นสทฺทายตนํ ฯเปฯ นคนฺธายตนํ ฯเปฯ นรสายตนํ ฯเปฯ นโผฏฺฐพฺพายตนํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนํ อตฺถิ นโผฏฺฐพฺพายตนํ ฯ {๕๐๕.๔} ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ นจกฺขุธาตุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ จกฺขุธาตุ อตฺถิ นจกฺขุธาตุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ นโสตธาตุ ฯเปฯ นฆานธาตุ ฯเปฯ นชิวฺหาธาตุ ฯเปฯ นกายธาตุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ กายธาตุ อตฺถิ นกายธาตุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นรูปธาตุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปธาตุ อตฺถิ นรูปธาตุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นสทฺทธาตุ ฯเปฯ นคนฺธธาตุ ฯเปฯ นรสธาตุ ฯเปฯ นโผฏฺฐพฺพธาตุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพธาตุ อตฺถิ นโผฏฺฐพฺพธาตุ ฯ {๕๐๕.๕} ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ นจกฺขุนฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ จกฺขุนฺทฺริยํ อตฺถิ นจกฺขุนฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ นโสตินฺทฺริยํ ฯเปฯ นฆานินฺทฺริยํ ฯเปฯ นชิวฺหินฺทฺริยํ ฯเปฯ นกายินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ กายินฺทฺริยํ อตฺถิ นกายินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นอิตฺถินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อิตฺถินฺทฺริยํ อตฺถิ นอิตฺถินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นปุริสินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ ปุริสินฺทฺริยํ อตฺถิ นปุริสินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นชีวิตินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยํ อตฺถิ นชีวิตินฺทฺริยํ ฯ {๕๐๕.๖} ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นกายวิญฺญตฺติ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ กายวิญฺญตฺติ อตฺถิ นกายวิญฺญตฺติ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นวจีวิญฺญตฺติ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ วจีวิญฺญตฺติ อตฺถิ นวจีวิญฺญตฺติ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นอากาสธาตุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อากาสธาตุ อตฺถิ นอากาสธาตุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ นอาโปธาตุ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อาโปธาตุ อตฺถิ นอาโปธาตุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นลหุตา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส ลหุตา อตฺถิ รูปสฺส นลหุตา ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นมุทุตา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส มุทุตา อตฺถิ รูปสฺส นมุทุตา ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นกมฺมญฺญตา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส กมฺมญฺญตา อตฺถิ รูปสฺส นกมฺมญฺญตา ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นอุปจโย ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส อุปจโย อตฺถิ รูปสฺส นอุปจโย ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นสนฺตติ ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส สนฺตติ อตฺถิ รูปสฺส นสนฺตติ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นชรตา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส ชรตา อตฺถิ รูปสฺส นชรตา ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ รูปสฺส นอนิจฺจตา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ รูปสฺส อนิจฺจตา อตฺถิ รูปสฺส นอนิจฺจตา ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ น กพฬึกาโร อาหาโร ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ กพฬึกาโร อาหาโร อตฺถิ น กพฬึกาโร อาหาโร เอวํ ติวิเธน รูปสงฺคโห ฯ ติกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๓ รูปภายในเป็นอุปาทา, รูปภายนอกที่เป็นอุปาทาก็มี, ที่เป็นอนุปาทาก็มี รูปภายในเป็นอุปาทินนะ, รูปภายนอกที่เป็นอุปาทินนะก็มี, ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี รูปภายในเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ, รูปภายนอกที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี รูปภายในเป็นอนิทัสสนะ, รูปภายนอกที่เป็นสนิทัสสนะก็มี, ที่เป็นอนิทัสสนะก็มี รูปภายในเป็นสัปปฏิฆะ, รูปภายนอกที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปภายในเป็นอินทรีย์, รูปภายนอกที่เป็นอินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นอินทรีย์ก็มี รูปภายในไม่เป็นมหาภูต, รูปภายนอกที่เป็นมหาภูตก็มี, ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี รูปภายในไม่เป็นวิญญัติ, รูปภายนอกที่เป็นวิญญัติก็มี, ที่ไม่เป็นวิญญัติก็มี รูปภายในไม่เป็นจิตตสมุฏฐาน, รูปภายนอกที่เป็นจิตตสมุฏฐานก็มี, ที่ไม่เป็นจิตต-*สมุฏฐานก็มี รูปภายในไม่เป็นจิตตสหภู, รูปภายนอกที่เป็นจิตตสหภูก็มี, ที่ไม่เป็นจิตตสหภูก็มี รูปภายในไม่เป็นจิตตานุปริวัติ, รูปภายนอกที่เป็นจิตตานุปริวัติก็มี, ที่ไม่เป็นจิตตา-*นุปริวัติก็มี รูปภายในหยาบ, รูปภายนอกที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี รูปภายในอยู่ใกล้, รูปภายนอกที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี รูปภายนอกไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัส, รูปภายในเป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัสก็มี, ไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัสก็มี รูปภายนอกไม่เป็นที่อาศัยเกิดของเวทนา อันเกิดแต่จักขุสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของจักขุวิญญาณ, รูปภายในเป็นที่อาศัยเกิดของจักขุวิญญาณก็มี, ไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุวิญญาณก็มี รูปภายนอกไม่เป็นที่อาศัยเกิดของโสตสัมผัส ฯลฯ ของฆานสัมผัส ฯลฯ ของชิวหาสัมผัส ฯลฯ ของกายสัมผัส, รูปภายในเป็นที่อาศัยเกิดของกายสัมผัสก็มี, ไม่เป็นที่อาศัยเกิดของกายสัมผัสก็มี รูปภายนอกไม่เป็นที่อาศัยเกิดของเวทนา อันเกิดแต่กายสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของกายวิญญาณ, รูปภายในเป็นที่อาศัยเกิดของกายวิญญาณก็มี ไม่เป็นที่อาศัยเกิดของกายวิญญาณก็มี รูปภายในไม่เป็นอารมณ์ของจักขุสัมผัส, รูปภายนอกที่เป็นอารมณ์ของจักขุสัมผัสก็มี,ที่ไม่เป็นอารมณ์ของจักขุสัมผัสก็มี รูปภายในไม่เป็นอารมณ์ของเวทนา อันเกิดแต่จักขุสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของจักขุวิญญาณ, รูปภายนอกที่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณก็มี, ที่ไม่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณก็มี รูปภายในไม่เป็นอารมณ์ของโสตสัมผัส ฯลฯ ของฆานสัมผัส ฯลฯ ของชิวหาสัมผัส ฯลฯ ของกายสัมผัส, รูปภายนอกที่เป็นอารมณ์ของกายสัมผัสก็มี, ที่ไม่เป็นอารมณ์ของกายสัมผัสก็มี รูปภายในไม่เป็นอารมณ์ของเวทนา อันเกิดแต่กายสัมผัส ฯลฯ ของสัญญา ฯลฯ ของเจตนา ฯลฯ ของกายวิญญาณ, รูปภายนอกที่เป็นอารมณ์ของกายวิญญาณก็มี, ที่ไม่เป็นอารมณ์ของกายวิญญาณก็มี รูปภายนอกไม่เป็นจักขายตนะ, รูปภายในที่เป็นจักขายตนะก็มี, ที่ไม่เป็นจักขายตนะก็มี รูปภายนอกไม่เป็นโสตายตนะ ฯลฯ ไม่เป็นฆานายตนะ ฯลฯ ไม่เป็นชิวหายตนะ ฯลฯ ไม่เป็นกายายตนะ, รูปภายในที่เป็นกายายตนะก็มี, ที่ไม่เป็นกายายตนะก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปายตนะ, รูปภายนอกที่เป็นรูปายตนะก็มี, ที่ไม่เป็นรูปายตนะก็มี รูปภายในไม่เป็นสัททายตนะ ฯลฯ ไม่เป็นคันธายตนะ ฯลฯ ไม่เป็นรสายตนะ ฯลฯ ไม่เป็นโผฏฐัพพายตนะ, รูปภายนอกที่เป็นโผฏฐัพพายตนะก็มี, ที่ไม่เป็นโผฏฐัพพายตนะก็มี รูปภายนอกไม่เป็นจักขุธาตุ, รูปภายในที่เป็นจักขุธาตุก็มี, ที่ไม่เป็นจักขุธาตุก็มี รูปภายนอกไม่เป็นโสตธาตุ ฯลฯ ไม่เป็นฆานธาตุ ฯลฯ ไม่เป็นชิวหาธาตุ ฯลฯ ไม่เป็นกายธาตุ, รูปภายในที่เป็นกายธาตุก็มี, ที่ไม่เป็นกายธาตุก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปธาตุ, รูปภายนอกที่เป็นรูปธาตุก็มี, ที่ไม่เป็นรูปธาตุก็มี รูปภายในไม่เป็นสัททธาตุ ฯลฯ ไม่เป็นคันธธาตุ ฯลฯ ไม่เป็นรสธาตุ ฯลฯ ไม่เป็นโผฏฐัพพธาตุ, รูปภายนอกที่เป็นโผฏฐัพพธาตุก็มี, ที่ไม่เป็นโผฏฐัพพธาตุก็มี รูปภายนอกไม่เป็นจักขุนทรีย์, รูปภายในที่เป็นจักขุนทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นจักขุนทรีย์ก็มี รูปภายนอกไม่เป็นโสตินทรีย์ ฯลฯ ไม่เป็นฆานินทรีย์ ฯลฯ ไม่เป็นชิวหินทรีย์ ฯลฯ ไม่เป็นกายินทรีย์, รูปภายในที่เป็นกายินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นกายินทรีย์ก็มี รูปภายในไม่เป็นอิตถินทรีย์, รูปภายนอกที่เป็นอิตถินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นอิตถินทรีย์ก็มี รูปภายในไม่เป็นปุริสินทรีย์, รูปภายนอกที่เป็นปุริสินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นปุริสินทรีย์ก็มี รูปภายในไม่เป็นชีวิตินทรีย์, รูปภายนอกที่เป็นชีวิตินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นชีวิตินทรีย์ก็มี รูปภายในไม่เป็นกายวิญญัติ, รูปภายนอกที่เป็นกายวิญญัติก็มี, ที่ไม่เป็นกายวิญญัติก็มี รูปภายในไม่เป็นวจีวิญญัติ, รูปภายนอกที่เป็นวจีวิญญัติก็มี, ที่ไม่เป็นวจีวิญญัติก็มี รูปภายในไม่เป็นอากาสธาตุ, รูปภายนอกที่เป็นอากาสธาตุก็มี, ที่ไม่เป็นอากาสธาตุก็มี รูปภายในไม่เป็นอาโปธาตุ, รูปภายนอกที่เป็นอาโปธาตุก็มี, ที่ไม่เป็นอาโปธาตุก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปลหุตา, รูปภายนอกที่เป็นรูปลหุตาก็มี, ที่ไม่เป็นรูปลหุตาก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปมุทุตา, รูปภายนอกที่เป็นรูปมุทุตาก็มี, ที่ไม่เป็นรูปมุทุตาก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปกัมมัญญตา, รูปภายนอกที่เป็นรูปกัมมัญญตาก็มี, ที่ไม่เป็นรูปกัมมัญญตาก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปอุปจยะ, รูปภายนอกที่เป็นรูปอุปจยะก็มี, ที่ไม่เป็นรูปอุปจยะก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปสันตติ, รูปภายนอกที่เป็นรูปสันตติก็มี, ที่ไม่เป็นรูปสันตติก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปชรตา, รูปภายนอกที่เป็นรูปชรตาก็มี, ที่ไม่เป็นรูปชรตาก็มี รูปภายในไม่เป็นรูปอนิจจตา, รูปภายนอกที่เป็นรูปอนิจจตาก็มี, ที่ไม่เป็นรูปอนิจจตาก็มี รูปภายในไม่เป็นกพฬิงการาหาร, รูปภายนอกที่เป็นกพฬิงการาหารก็มี ที่ไม่เป็นกพฬิงการาหารก็มี สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๓ อย่างนี้. ติกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------จตุกกมาติกา

จตุพฺพิเธน รูปสงฺคโห ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนํ อตฺถิ อนุปาทินฺนํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทา ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนํ อตฺถิ อนุปาทินฺนํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนุปาทานิยํ อตฺถิ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทา ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนุปาทานิยํ อตฺถิ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทา ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทา ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ยนฺตํ รูปํ อนุปาทา ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ฯ {๕๐๖.๑} ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ อตฺถิ อนิทสฺสนํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ อตฺถิ อนิทสฺสนํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ฯ {๕๐๖.๒} ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ อตฺถิ อนิทสฺสนํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ อตฺถิ อนิทสฺสนํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ยนฺตํ รูปํ อนุปาทินฺนุปาทานิยํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ฯ {๕๐๖.๓} ยนฺตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ อตฺถิ นอินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ อตฺถิ นอินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ยนฺตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ มหาภูตํ อตฺถิ นมหาภูตํ ฯ {๕๐๖.๔} ยนฺตํ รูปํ อินฺทฺริยํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ นอินฺทฺริยํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ อินฺทฺริยํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ยนฺตํ รูปํ นอินฺทฺริยํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ฯ {๕๐๖.๕} ยนฺตํ รูปํ มหาภูตํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ นมหาภูตํ ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ อตฺถิ สุขุมํ ยนฺตํ รูปํ มหาภูตํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ยนฺตํ รูปํ นมหาภูตํ ตํ อตฺถิ ทูเร อตฺถิ สนฺติเก ฯ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ รูปํ เอวํ จตุพฺพิเธน รูปสงฺคโห ฯ จตุกฺกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๔ รูปเป็นอุปาทา ที่เป็นอุปาทินนะก็มี, ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี, รูปเป็นอนุปาทา ที่เป็นอุปาทินนะก็มี, ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี รูปเป็นอุปาทา ที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี, ที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี, รูปเป็นอนุปาทา ที่เป็นอุปาทินนุปาทานิยะก็มี, ที่เป็นอนุปาทินนุปาทานิยะก็มี รูปเป็นอุปาทา ที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี, รูปเป็นอนุปาทา ที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปเป็นอุปาทา ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี, รูปเป็นอนุปาทา ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี รูปเป็นอุปาทา ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี, รูปเป็นอนุปาทา ที่อยู่ไกลก็มี ที่อยู่ใกล้ก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ ที่เป็นสนิทัสสนะก็มี, ที่เป็นอนิทัสสนะก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนะที่เป็นสนิทัสสนะก็มี, ที่เป็นอนิทัสสนะก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ ที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนะ ที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ ที่เป็นมหาภูตก็มี, ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนะ ที่เป็นมหาภูตก็มี, ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนะ ที่หยาบก็มี,ที่ละเอียดก็มี รูปเป็นอุปาทินนะ ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนะ ที่อยู่ไกลก็มี,ที่อยู่ใกล้ก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ ที่เป็นสนิทัสสนะก็มี, ที่เป็นอนิทัสสนะก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ ที่เป็นสนิทัสสนะก็มี, ที่เป็นอนิทัสสนะก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ ที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ ที่เป็นสัปปฏิฆะก็มี, ที่เป็นอัปปฏิฆะก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ ที่เป็นมหาภูตก็มี, ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะ ที่เป็นมหาภูตก็มี, ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี รูปเป็นอุปาทินนุปาทานิยะ ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี, รูปเป็นอนุปาทินนุปาทานิยะที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี รูปกระทบได้ ที่เป็นอินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นอินทรีย์ก็มี, รูปกระทบไม่ได้ ที่เป็นอินทรีย์ก็มี, ที่ไม่เป็นอินทรีย์ก็มี รูปกระทบได้ ที่เป็นมหาภูตก็มี, ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี, รูปกระทบไม่ได้ ที่เป็นมหาภูตก็มี,ที่ไม่เป็นมหาภูตก็มี รูปเป็นอินทรีย์ ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี, รูปไม่เป็นอินทรีย์ ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี รูปเป็นอินทรีย์ ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี, รูปไม่เป็นอินทรีย์ ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี รูปเป็นมหาภูต ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี, รูปไม่เป็นมหาภูต ที่หยาบก็มี, ที่ละเอียดก็มี รูปเป็นมหาภูต ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี, รูปไม่เป็นมหาภูต ที่อยู่ไกลก็มี, ที่อยู่ใกล้ก็มี รูปที่เห็นได้, รูปที่ฟังได้, รูปที่รู้ได้, รูปที่รู้แจ้งได้ สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๔ อย่างนี้. จตุกกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------ปัญจกมาติกา

ปญฺจวิเธน รูปสงฺคโห ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ยญฺจ รูปํ อุปาทา เอวํ ปญฺจวิเธน รูปสงฺคโห ฯ ปญฺจกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๕ ปฐวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ และรูปที่เป็นอุปาทาสงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๕ อย่างนี้. ปัญจกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------ฉักกมาติกา

ฉพฺพิเธน รูปสงฺคโห จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ มโนวิญฺเญยฺยํ รูปํ เอวํ ฉพฺพิเธน รูปสงฺคโห ฯ ฉกฺกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๖ รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้, รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้, รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้, รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้, รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ รูปอันมโนวิญญาณพึงรู้ สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๖ อย่างนี้. ฉักกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------สัตตกมาติกา

สตฺตวิเธน รูปสงฺคโห จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ มโนวิญฺญาณธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ เอวํ สตฺตวิเธน รูปสงฺคโห ฯ สตฺตกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๗ รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้, รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้, รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้, รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้, รูปอันกายวิญญาณพึงรู้, รูปอันมโนธาตุพึงรู้, รูปอันมโนวิญญาณธาตุพึงรู้สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๗ อย่างนี้. สัตตกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------อัฏฐกมาติกา

อฏฺฐวิเธน รูปสงฺคโห จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ อตฺถิ สุขสมฺผสฺสํ อตฺถิ ทุกฺขสมฺผสฺสํ มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ มโนวิญฺญาณ- ธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ เอวํ อฏฺฐวิเธน รูปสงฺคโห ฯ อฏฺฐกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๘ รูปอันจักขุวิญญาณพึงรู้, รูปอันโสตวิญญาณพึงรู้, รูปอันฆานวิญญาณพึงรู้, รูปอันชิวหาวิญญาณพึงรู้, รูปอันกายวิญญาณพึงรู้ ที่มีสัมผัสเป็นสุขก็มี, ที่มีสัมผัสเป็นทุกข์ก็มี,รูปอันมโนธาตุพึงรู้ รูปอันมโนวิญญาณธาตุพึงรู้ สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๘ อย่างนี้. อัฏฐกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------นวกมาติกา

นววิเธน รูปสงฺคโห จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ ยญฺจ รูปํ นอินฺทฺริยํ เอวํ นววิเธน รูปสงฺคโห ฯ นวกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๙ จักขุนทรีย์, โสตินทรีย์, ฆานินทรีย์, ชิวหินทรีย์, กายินทรีย์, อิตถินทรีย์, ปุริสินทรีย์,ชีวิตินทรีย์, และรูปที่ไม่เป็นอินทรีย์ สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๙ อย่างนี้. นวกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------ทสกมาติกา

ทสวิเธน รูปสงฺคโห จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ นอินฺทฺริยํ รูปํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิอปฺปฏิฆํ เอวํ ทสวิเธน รูปสงฺคโห ฯ ทสกํ ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑๐ จักขุนทรีย์, โสตินทรีย์, ฆานินทรีย์, ชิวหินทรีย์, กายินทรีย์, อิตถินทรีย์, ปุริสินทรีย์,ชีวิตินทรีย์, รูปไม่เป็นอินทรีย์ที่กระทบได้ก็มี, ที่กระทบไม่ได้ก็มี สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑๐ อย่างนี้. ทสกมาติกา จบ. -----------------------------------------------------เอกาทสกมาติกา

เอกาทสวิเธน รูปสงฺคโห จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหายตนํ กายายตนํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ เอวํ เอกาทสวิเธน รูปสงฺคโห ฯ เอกาทสกํ ฯ มาติกา ฯ

สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑๑ จักขายตนะ, โสตายตนะ, ฆานายตนะ, ชิวหายตนะ, กายายตนะ, รูปายตนะ,สัททายตนะ, คันธายตนะ, รสายตนะ, โผฏฐัพพายตนะ, และรูปที่เป็นอนิทัสสนะ เป็นอัปปฏิฆะ แต่นับเนื่องในธัมมายตนะ สงเคราะห์รูปเป็นหมวดละ ๑๑ อย่างนี้. เอกาทสกมาติกา จบ. มาติกา จบ. -----------------------------------------------------

รูปที่เป็นปฐวีธาตุ (๙๖๗) รูปที่เป็นอาโปธาตุ (๙๖๘) รูปที่เป็นเตโชธาตุ(๙๖๙) รูปที่เป็นวาโยธาตุ (๙๗๐) รูปที่เป็นอุปาทายรูป (๙๗๑)รวมรูปหมวดละ ๕ อย่างนี้ ปัญจกมาติกา จบ ฉักกมาติกา รวมรูปหมวดละ ๖

รูปที่จักขุวิญญาณรู้ได้ รูปที่โสตวิญญาณรู้ได้ รูปที่ฆานวิญญาณรู้ได้รูปที่ชิวหาวิญญาณรู้ได้ รูปที่กายวิญญาณรู้ได้ รูปที่มโนวิญญาณรู้ได้ (๙๗๒)รวมรูปหมวดละ ๖ อย่างนี้ ฉักกมาติกา จบ สัตตกมาติกา รวมรูปหมวดละ ๗

รูปที่จักขุวิญญาณรู้ได้ รูปที่โสตวิญญาณรู้ได้ รูปที่ฆานวิญญาณรู้ได้รูปที่ชิวหาวิญญาณรู้ได้ รูปที่กายวิญญาณรู้ได้ ที่มีสัมผัสเป็นสุขก็มี ที่มีสัมผัสเป็นทุกข์ก็มี รูปที่มโนธาตุรู้ได้ รูปที่มโนวิญญาณธาตุรู้ได้ (๙๗๔)รวมรูปหมวดละ ๘ อย่างนี้ อัฏฐกมาติกา จบ นวกมาติกา รวมรูปหมวดละ ๙

รูปที่เป็นจักขุนทรีย์ รูปที่เป็นโสตินทรีย์ รูปที่เป็นฆานินทรีย์ รูปที่เป็นชิวหินทรีย์ รูปที่เป็นกายินทรีย์ รูปที่เป็นอิตถินทรีย์ รูปที่เป็นปุริสินทรีย์ รูปที่เป็นชีวิตินทรีย์ รูปที่ไม่เป็นอินทรีย์ (๙๗๕) รวมรูปหมวดละ ๙ อย่างนี้ นวกมาติกา จบ ทสกมาติกา รวมรูปหมวดละ ๑๐

รูปที่เป็นจักขายตนะ รูปที่เป็นโสตายตนะ รูปที่เป็นฆานายตนะ รูปที่เป็นชิวหายตนะ รูปที่เป็นกายายตนะ รูปที่เป็นรูปายตนะ รูปที่เป็นสัททายตนะ รูปที่เป็นคันธายตนะ รูปที่เป็นรสายตนะ รูปที่เป็นโผฏฐัพพายตนะ รูปที่เห็นไม่ได้และกระทบไม่ได้ ซึ่งนับเนื่องในธัมมายตนะ (๙๘๒-๙๘๔) รวมรูปหมวดละ ๑๑ อย่างนี้ เอกาทสกมาติกา จบ มาติกา จบ รูปวิภัตติ เอกกนิทเทส

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประสงค์จะแสดงรูปนั้นโดยพิสดาร เมื่อจะทรงตั้งมาติกาด้วยการสงเคราะห์รูป ๑๑ หมวดมีรูปหมวดหนึ่งเป็นต้น จึงตรัสว่า สพฺพํ รูปํ น เหตุ (รูปทั้งหมดมิใช่เหตุ) เป็นต้น.

ในพระบาลีเหล่านั้น ก็บทว่า สพฺพํ รูปํ นี้ บัณฑิตพึงประกอบกับบททั้งปวงอย่างนี้ว่า สพฺพํ รูปํ น เหตุ สพฺพํ รูปํ อเหตุกํ (รูปทั้งหมดไม่ใช่เหตุ รูปทั้งหมดไม่มีเหตุ) ดังนี้. บททั้งหมดที่ทรงตั้งไว้ ๔๓ บท มีคำว่า น เหตุ (มิใช่เหตุ) เป็นต้น ทรงยกขึ้นแสดงแล้ว.

บรรดาบท ๔๓ เหล่านั้น บท ๔๐ โดยลำดับ ทรงถือเอาแต่มาติกาตั้งไว้ ๓ บทสุดท้ายนอกจากมาติกา เพราะฉะนั้น บัณฑิตพึงทราบพระบาลีในสังคหะ (สงเคราะห์) ที่หนึ่งอย่างนี้ก่อน ในสังคหะที่ ๒ เป็นต้นก็เหมือนอย่างนั้น.

ว่าด้วยทุกรูป คือรูปหมวด ๒

บรรดาสังคหะเหล่านั้น มีนัยดังต่อไปนี้.

สังคหะที่ ๒ ก่อน รูปหมวด ๒ มี ๑๐๔ ทุกะ ในทุกะ ๑๐๔ เหล่านั้น ทุกะ ๑๔ ในเบื้องต้น มีอาทิว่า อตฺถิ รูปํ อุปาทา อตฺถิ รูปํ โน อุปาทา (รูปเป็นอุปาทาก็มี รูปเป็นอนุปาทาก็มีอยู่) ชื่อว่า ปกิณกทุกะ เพราะไม่มีความสัมพันธ์ซึ่งกันและกัน.

ทุกะต่อจากนั้น ๒๕ ทุกะ มีคำอาทิว่า อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ (รูปเป็นที่อาศัยของจักขุสัมผัสก็มี) ชื่อว่าวัตถุทุกะ เพราะความเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาวัตถุและอวัตถุ. ต่อจากนั้น ทุกะ ๒๕ มีอาทิว่า อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ (รูปเป็นอารมณ์ของจักขุสัมผัสก็มี) ชื่อว่าอารัมมณทุกะ เพราะความเป็นไปด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาถึงอารมณ์และอนารมณ์. ต่อจากนั้นทุกะ ๑๐ มีอาทิว่า อตฺถิ รูปํ จกฺขายตนํ (รูปเป็นจักขายตนะก็มี) ชื่อว่าอายตนทุกะ เพราะความเป็นไปด้วยอำนาจแห่งความพิจารณาอายตนะและอนายตนะต่อจากนั้น ทุกะ ๑๐ มีอาทิว่า อตฺถิ รูปํ จกฺขุธาตุ (รูปเป็นจักขุธาตุมีอยู่) ชื่อว่าธาตุทุกะ เพราะความเป็นไปด้วยอำนาจความพิจารณาธาตุและอธาตุ. ต่อจากนั้น ทุกะ ๘ มีคำอาทิว่า อตฺถิ รูปํ จกฺขุนฺทฺริย์ (รูปเป็นจักขุนทรีย์ก็มี) ชื่อว่าอินทริยทุกะ เพราะความเป็นไปด้วยอำนาจความพิจารณาอินทรีย์และอนินทรีย์. ต่อจากนั้น ทุกะ ๑๒ มีอาทิว่า อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญตฺติ (รูปเป็นกายวิญญัติมีอยู่) ชื่อว่าสุขุมรูปทุกะ เพราะความเป็นไปด้วยอำนาจการพิจารณาสุขุมรูปและอรูป ดังนี้

นี้เป็นการกำหนดพระบาลีในทุติยสังคหะ.

ว่าด้วยติกรูป คือรูปหมวด ๓

ในสังคหะที่ ๓ มีจำนวน ๑๐๓ ติกะ ในบรรดาติกะเหล่านั้น ติกะ ๑๓ ที่ประกอบอัชฌัตติกทุกะ ๑ ในปกิณกทุกะ ๑๔ ตามที่กล่าวในทุติยสังคหะด้วยติกะ ๑๓ ที่เหลือแล้วตั้งไว้โดยนัยมีอาทิว่ายนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อุปาทา ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ อตฺถิ อุปาทา อตฺถิ โน อุปาทา รูปภายในเป็นอุปาทา รูปภายนอกที่เป็นอุปาทาก็มี ที่เป็นอนุปาทาก็มี ดังนี้ ชื่อว่าปกิณกติกะจากนั้นก็ทรงประกอบทุกะนั้นนั่นแหละกับทุกะที่เหลือ แล้วทรงตั้งติกะที่เหลือ โดยนัยมีอาทิว่า ยนฺตํ รูปํ พาหิรํ ตํ จกฺขุสมฺผสฺส น วตฺถุ ยนฺตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺส วตฺถุ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ(รูปภายนอกไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัส รูปภายในเป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัสก็มี ไม่เป็นที่อาศัยเกิดของจักขุสัมผัสก็มี) ดังนี้. พึงทราบชื่อและการนับแห่งติกะเหล่านั้นด้วยสามารถแห่งวัตถุทุกะเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ

นี้เป็นการกำหนดพระบาลีในสังคหะที่ ๓.

ว่าด้วยรูปหมวด ๔ เป็นต้น

ในสังคหะที่ ๔ มี ๒๒ จตุกะ บรรดาจตุกะ ๒๒ เหล่านั้น จตุกะสุดท้ายมิได้ทรงถือเอามาติกาตามที่กล่าวไว้ในทุกะนี้ อย่างนี้ว่า “รูปเป็นอุปาทาก็มี รูปไม่เป็นอุปาทาก็มี” ดังนี้ แล้วทรงตั้งไว้ แต่ทรงถือจตุกะนอกนี้ทรงตั้งไว้เป็นอย่างไร?

คือ ทุกะ ๓ ข้างต้นในปกิณกะทั้งหลายที่สงเคราะห์รูป ๒ อย่างเหล่าใด ในทุกะ ๓ เหล่านั้น ทรงถือเอาทีละทุกะประกอบกับทุกะละ ๕ ทุกะ โดยนัยมีอาทิว่า ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนํ อตฺถิ อนุปาทินฺนํ (รูปเป็นอุปาทา ที่เป็นอุปาทินนะก็มี ที่เป็นอนุปาทินนะก็มี) ดังนี้แล้วทรงตั้งจตุกะ ๑๕ ข้างต้นซึ่งมี ๓ ทุกะเป็นมูล.

บัดนี้ พึงทราบสนิทัสสนทุกะที่ ๔ นี้ใด เพราะสนิทัสสนทุกะนั้นไม่ถึงการประกอบกับทุกะอื่นๆ โดยนัยมีอาทิว่า “รูปเป็นสนิทัสสนะ (เห็นได้) กระทบได้ก็มี กระทบไม่ได้ก็มี” ดังนี้ หรือว่ากับทุกะข้างต้นโดยนัยว่า “รูปเป็นอุปาทาก็มี ไม่เป็นอุปาทาก็มี” เป็นต้น เพราะไม่มีอรรถะ เพราะไม่มีลำดับเป็นไป และเพราะไม่มีความแตกต่างกัน.

จริงอยู่ รูปที่ชื่อว่าสนิทัสสนะ (เห็นได้) กระทบไม่ได้ หรือว่า เป็นอนุปาทา ย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น รูปนั้นจึงไม่ถึงการประกอบ เพราะไม่มีอรรถะ แต่รูปที่เป็นอุปาทินนะและอนุปาทินนะมีอยู่ เพราะฉะนั้น จึงไม่ถึงการประกอบ เพราะไม่มีลำดับเป็นไป ด้วยว่า ทุกะทั้งหมดพระองค์ทรงประกอบกับทุกะหลังๆ เท่านั้น นี้เป็นลำดับที่เป็นไปในอธิการนี้ แต่กับบทต้นๆ ไม่มีลำดับเป็นไปดังนี้.

หากมีผู้ท้วงว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความไม่มีลำดับเป็นไป ก็ไม่ใช่เหตุสำคัญ ฉะนั้น ควรประกอบกับบทที่เป็นอุปาทินนะเป็นต้น.

ตอบว่า จะประกอบกับรูปนี้ไม่ได้ เพราะไม่มีความต่างกันกับรูปที่เป็นบทอุปาทินนรูปเป็นต้น ในอธิการแห่งบทมีอุปาทินนะเป็นต้น ประกอบเข้ากับบทสนิทัสสนทุกะนั้นแล้ว เมื่อกล่าวว่ารูปเป็นอุปาทินนะ เป็นสนิทัสสนะ หรือรูปที่เป็นสนิทัสสนะเป็นอุปาทินนะ ดังนี้ ความแตกต่างกันก็ไม่มี จึงไม่ถึงการประกอบกัน เพราะไม่มีความแตกต่างกันฉะนี้.

เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงตั้งจตุกะไว้ ๖ จตุกะประกอบครั้งละ ๒ ทุกะซึ่งประกอบโดยนัยมีอาทิว่า ยนฺตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ อตฺถิ น อินฺทฺริยํ ยนฺตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ อินฺทริยํ อตฺถิ น อินฺทฺริยํ (รูปกระทบได้ คือสัปปฏิฆรูป) ที่เป็นอินทรีย์ก็มี ที่ไม่เป็นอินทรีย์ก็มี รูปที่กระทบไม่ได้ (คืออัปปฏิฆรูป) ที่เป็นอินทรีย์ก็มี ที่ไม่เป็นอินทรีย์ก็มี ดังนี้ กับ ๓ ทุกะมีอาทิว่า อตฺถิ รูปํ สปฺปฏิฆํ ดังนี้ อื่นจากนั้นไม่ถือเอาทุกะที่ ๔ นั้น.

ก็ทุกะที่ ๔ นี้ ไม่ถึงการประกอบ ฉันใด แม้ทุกะต้นก็ไม่ถึงการประกอบกับทุกะที่ ๔ นั้น ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความที่อนุปาทารูป (คือรูปที่ไม่มีใจครอง) เป็นอนิทัสสนรูป (เห็นไม่ได้). จริงอยู่ ทุกะข้างต้น เมื่อประกอบกับทุกะที่ ๔ อย่างนี้ว่า “รูปเป็นอนุปาทา เป็นสนิทัสสนะก็มี เป็นอนิทัสสนะก็มี” ดังนี้ ย่อมไม่ถึงการประกอบได้. เพราะฉะนั้น จึงต้องเลยทุกะนั้นไปประกอบกับทุกะที่ ๕. ทุกะใดถึงการประกอบได้ ประกอบไม่ได้กับด้วยการประกอบอย่างนี้ พึงทราบทุกะนั้น ดังนี้. นี้เป็นการกำหนดตามพระบาลีในสังคหะที่ ๔.

ว่าด้วยสงเคราะห์รูปหมวด ๕

ก็เบื้องหน้าแต่นี้ สังคหะ (คือสงเคราะห์) ๗ อย่างมีการสงเคราะห์รูปหมวดละ ๕ อย่างเป็นต้น เป็นการสงเคราะห์ไม่ปะปนกันทั้งนั้น. พึงทราบการกำหนดพระบาลีในมาติกาแม้ทั้งสิ้น ด้วยประการฉะนี้.

อุทเทสแห่งรูป จบ. -----------------------------------------------------